Sig­mundur Davíð helsti áhrifa­valdur á af­stöðu Össurar í ESB-málinu

Össur Skarphéðinsson var utanríkisráðherra á hinum róstursömu árum eftir hrun; 2009–2013 og er hann meðal annars sagður hafa „slitið“ viðræðunum sem Jóhönnustjórnin svokallaða hóf. Upplýsingaóreiðan er með miklum ósköpum. Össur hefur ekki viljað tjá sig um málið fyrr en nú, eftir að blaðamaður kvabbaði í honum og grátbað hann nánast um að segja sér hvernig þetta hafi allt verið í pottinn búið – beint af kúnni.

Makríllinn setur strik í reikninginn

Þegar sú fyrirstaða var að baki er ekki um neitt að ræða annað en að vaða beint í vélarnar og grípa Össur glóðvogan á heimavelli – grundvallarspurning: Hvað leiddi til þess að viðræðurnar voru settar á ís um áramótin 2012–13? Var það andstaða VG fyrst og fremst sem réði því?

„Nei, það get ég ekki fullyrt með góðri samvisku. Það var fyrst og fremst makríldeilan sem mikil harka hljóp í þegar árinu 2012 vatt fram. Undir árslok leiddi hún til þess að tvær þjóðir, Bretar og Írar, gerðu það alveg ljóst að þær myndu ekki fallast á að sjávarútvegskaflinn yrði opnaður til samninga nema sátt næðist um makrílveiðar. Þær höfðu neitunarvald eins og allar þjóðir í ESB.“

Makríllinn var sem sagt helsti ásteitingarsteinninn?

„Makríllinn var þá farinn að synda í stríðum straumum inn í íslensku lögsöguna og nota hana sem beitiland og út í hött að Íslendingar fengju ekki samsvarandi kvóta, enda sýndu okkar mælingar að stofninn var mjög stór og fór á þeim tíma stækkandi. Margar aðrar þjóðir létu hið sama í ljós en með lágværari hætti. Opinberlega fór þar fremst í flokki Grikkinn Maria Damanakis, sjávarútvegsstjóri ESB, sem var gaddfreðin í málinu. 

Stækkunarstjórinn, Stefan Fule, hafði ekki roð í hana og okkur fannst oft að stækkunardeildin væri veik innan sambandsins. Þar skorti jafnvel skilning á grundvallaratriðum eins og undanþágum sem öðrum þjóðum höfðu verið veittar og við töldum fordæmi. Ég átti marga fundi með Fule til að brýna hann.“

Þeir kumpánar Le Pen og „The Cope“ reynast illir viðureignar

Fule var að lokum keyrður út í horn af bandalagi Damanakis við Breta og Íra, að sögn Össurar.

„Ég greindi þinginu frá þessari uggvænlegu þróun fyrri part október árið 2012 og upplýsti að makríldeilan væri farin að hafa alvarleg áhrif á viðræðurnar og tefja þær. Undir lok árs tilkynnti svo Stefan Fule stækkunarstjóri að ekki yrði hægt að opna sjávarútvegskaflann nema samið yrði um makríl. „Ég er upp við vegg," sagði hann mínu fólki.“

Össur lýsir því sem gekk á af innlifun.

„Á bak við þessa niðurstöðu small saman dramatísk atburðarás, þar sem í aðalhlutverkum voru tveir gjörólíkir stjórnmálamenn, kaþólskur miðjumaður og franskur fasisti, sem fóru eldspúandi úr sitt hvorri áttinni í tangarsókn gegn Íslandi í sjávarútvegsnefnd Evrópuþingsins. Þetta voru Pat Gallagher „the Cope“ frá Kellybags í Donegal í Írlandi en þar er miðstöð stærsta uppsjávarflota Írlands, sem átti allt sitt undir makrílkvóta Íra. Ég held að hann sitji nú elstur þingmanna á írska þinginu og sé hvergi nærri hættur látum sínum gegn íslenskum makrílveiðum.“

Ljóst er að „the Cope“ er Össuri minnisstæður og þá ekki síður stofnandi Front National í Frakklandi.

„Fjölskylda hans hafði stofnað og rekið kaupfélagið í héraðinu, „the Co-op“, og hann vildi alltaf láta kalla sig „the Cope“ meðal annars þegar hann kom fram í Kastljósi hér á Íslandi. Hinn var enginn annar en stofnandi Front National í Frakklandi, Jean Marie le Pen, pabbi Marine, sem vel gæti orðið næsti forseti Frakklands. Þeir sátu saman í mjög valdamikilli sjávarútvegsnefnd Evrópuþingsins og héldu uppi ofsafengnum áróðri gegn makrílveiðum Íslands og kölluðu þær „sjóræningjaveiðar“. Pat „the Cope“ var mjög hagsmunatengdur, hafði sjálfur staðið í vinnslu og útflutningi á makrílafurðum og fjölskylda hans átti eitt stærsta fyrirtækið í bransanum, Gallagher Bros. Á þessa hagsmunatengingu bentu Íslendingar, bæði utanríkisráðuneytið og LÍU, í málflutningi fyrir sjávarútvegsnefndinni.“

Öfgafullar kröfur um innflutning sjávarafurða

Að sögn Össurar fengu þeir kumpánar samþykkt að sjávarútvegsnefndin gerði framkvæmdastjórninni skýrslu um makrílveiðar og þar komu fram mjög öfgakenndar kröfur um að allur innflutningur Íslendinga á sjávarafurðum inn á ESB yrði stöðvaður þangað til semdist um makríl.

„Fylgi National Front var þá mjög mikið í strandbæjum í Norður-Frakklandi, víðar raunar, og Le Pen túlkaði árásir sínar á Íslendinga sem andstöðu við útlendinga sem kæmu og stælu afla franskra sjómanna. Þetta hefði auðvitað orðið svakaleg niðurstaða fyrir hagsmuni Íslands þar sem hótað var að banna hvern einasta gám með þorski og ýsu inn á Evrópu.“

Í kjölfarið setti sjávarútvegsnefnd Evrópuþingsins fram mjög harðar tillögur um refsiaðgerðir gegn Íslendingum sem beinlínis voru eldsmatur í viðskiptastríð við okkur.

„Þannig gerðu Le Pen og félagar tillögu um algert bann á innflutningi sjávarafurða frá okkur. Í skýrslugerðinni komu líka fram kröfur úr mörgum áttum, einkum frá Bretum og Írum, sem báðar áttu mjög mikið undir makrílveiðum, um að ekki yrði fallist á að opna sjávarútvegskaflann nema um þær yrði samið. Það má eiginlega segja að allt starf utanríkisráðuneytisins um margra mánaða skeið hafi farið í slagsmál út af þessu.“

Össur fór í margar ferðir til Evrópu til að afla bandamanna við málstað Íslands, til að mynda tvisvar með engum fyrirvara til tveggja manna funda með Carli Bildt utanríkisráðherra Svía.

„Carl Bildt stóð eins og klettur með Íslendingum, ruddi allri dagskrá til hliðar og sat með mér daglangt til að máta stöður. Bildt hafði alltaf tíma fyrir Ísland. Hann bauð mér að fyrra bragði að ef til þessa kæmi myndi Svíþjóð beita neitunarvaldi sínu gegn slíku banni. Það sjónarmið létu Svíar koma skýrt fram innan ESB. Ég skildi Þjóðverja á sama hátt. Angela Merkel hafði einu sinni sagt við mig að ég gæti barið á hennar dyr ef í nauðir ræki og ég gerði það.“

Sljákkaði í Vinstri grænum eftir mild svör úr Laxárdal

Össur segir að Íslendingar hafi að lokum haft mikilvægan sigur að því marki að tillögu Le Pen og félaga um algert bann var fleygt út.

„Í staðinn kom reglugerð sem í reynd heimilaði bann á innflutningi afurða af makríl meðan á sams konar „ránveiðum“ stæði og skyldum tegundum. Hún var beinlínis skrifuð af Pat „the Cope“. Henni var þó aldrei beitt gegn okkur en síðar notuð gegn Færeyingum. Við vorum því hársbreidd frá því að fá á okkur algert innflutningsbann á öllu úr sjó. Án íhlutunar Bildts fyrir hönd Svía og svo Þjóðverja, ekki síst Guido Westerwelle utanríkisráðherra og Isle Aigner sem fór með sjávarútvegsmál, hefði okkur ekki tekist að afstýra viðskiptastríði við ESB út af makrílnum.“

Eftir stóð mikil mótstaða gegn því að fara í viðræður um sjávarútvegskaflann.

„Írar og Bretar sögðu alveg opið í ráðherraráði ESB að þeir myndu beita neitunarvaldi ef málið kæmi á dagskrá. Þá voru fjórir mánuðir í kosningar og við þessar aðstæður var ákveðið að gert yrði hlé á viðræðum fram yfir þær.“

Meðan á þessu stríði á erlendum vettvangi stendur lét til að mynda Jón Bjarnason, sem þá var sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, öllum illum látum á innlendum vettvangi.

Jóhanna Sigurðardóttir, sem var forsætisráðherra ríkisstjórnar Samfylkingar og Vinstri grænna á þessum tíma sagði, sem fleygt er orðið, að eng­in rík­is­stjórn haldi það út til lengd­ar að búa við óviss­an og ótraust­an meiri­hluta í stór­um og erfiðum mál­um. Á flokksráðsfundi Samfylkingar 2010 sagði hún að á óvissu- og erfiðleika­tím­um er það lyk­il­atriði að rík­is­stjórn hafi traust og fast land und­ir fót­um. „Hopp­andi meiri­hlut­ar á Alþingi duga skammt við aðstæður eins og okk­ar þjóð er í nú og of mik­il orka og tími fer í að smala þeim sam­an og ná mál­um í gegn. Ein flokks­syst­ir okk­ar orðaði þetta ágæt­lega þegar hún sagði að þetta væri „eins og að smala kött­um“.“

Vinstri græn hefur verið orðið mjög tregt í taumi á þessum tíma?

„Vissulega og þar spilaði makríll inn í. Síðla sumars 2012 þegar Steingrímur J. var á Ítalíu komu þær stöllur Svandís Svavarsdóttir og Katrín Jakobsdóttir hvor á eftir annarri í viðtöl, sem ekki voru tilviljun. Ég man að Svandís sagði að vegna hörku í makrílmálinu af hálfu ESB væru forsendur brostnar og framhald viðræðna tímaskekkja. Katrín tók í sama streng og talaði um að ESB notaði umsóknina sem barefli á okkur í makrílsamningum. Mín mildu svör úr sumarleyfi í Laxárdal voru túlkuð sem svo að ég liti á þetta sem hótun um stjórnarslit og málið datt út af dagskrá.“

Bréf Gunnars Braga hefur enga stöðu

Össur segir að hann hafi aldrei óttast að VG myndi ekki hleypa samningnum í atkvæðagreiðslu ef ásættanleg niðurstaða næðist.

„Áralangar kannanir höfðu enda stöðugt sýnt að grasrótin sem fylgdi VG að málum var að meirihluta fylgjandi aðild og upptöku evrunnar – andstætt flestum í forystunni. Mörgum fannst VG erfitt í samstarfi en það sveik mig aldrei, hvorki í þessu né öðru.“

En nú leikur mér forvitni að vita hvað þér finnst um bréfið umdeilda sem Gunnar Bragi Sveinsson, sem tók við starfi utanríkisráðherra á eftir þér, sendi til ESB um að ríkisstjórnin vildi hætta endanlega við aðildarumsóknina? Skipti það þá engu máli?

„Það bréf hafði enga stöðu og við reyndar litum á það sem brot á lögum enda var það ekki rætt við utanríkismálanefnd sem þó átti að bera undir öll meiri háttar utanríkismál. Bréfið var þar að auki brot á bæði yfirlýsingum beggja stjórnarflokka og í andstöðu við stefnuyfirlýsingu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem þá voru tekin við valdataumum.“

Össur rifjar upp að Bjarni Benediktsson, þá formaður Sjálfstæðisflokksins, hafi sagt í frægum leiðtogaþætti á Ríkissjónvarpinu að „þeir“ myndu standa við að þjóðin fengi að eiga síðasta orðið um það hvort Ísland héldi áfram með umsóknina eða ekki.

„Bjarni sagði meira að segja að eðlilegt væri að spyrja þjóðina á fyrri hluta kjörtímabilsins. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem þá var formaður Framsóknar, gaf svipuð loforð um að þjóðin yrði spurð um hvort halda skyldi viðræðum áfram.“

Stefnuyfirlýsing nýrrar stjórnar frá maí 2013 tók raunar af tvímæli um þetta. Sú stjórn Bjarna og Sigmundar leit ekki svo á að aðildarviðræðum væri hætt heldur talar stjórnin þar um „hlé á aðildarviðræðum“ við Evrópusambandið og að ekki verði lengra haldið „nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu“.

Undirmál og svik við kjósendur

„Nýja ríkisstjórnin 2013 var sem sagt á nákvæmlega sömu línu og ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur er í dag um hvernig haga bæri málum. Raunar má segja að Kristrún og Þorgerður séu að efna loforð sem Bjarni og Sigmundur gáfu,“ segir Össur og glottir.

En nýja ríkisstjórnin ákvað hins vegar að svíkja bæði orð leiðtoganna og hið skýra loforð stefnuyfirlýsingarinnar strax í upphafi að kröfu Framsóknar og Sigmundar Davíðs.

„Gunnar Bragi lagði því fyrir hennar hönd fram þingsályktunartillögu í febrúar 2014 um að um að slíta viðræðum formlega. Meðal þjóðarinnar túlkuðu margir þetta sem hrein og klár undirmál og svik við kjósendur og á Austurvelli urðu ein mestu sjálfsprottnu mótmælin sem fram komu milli Búsáhaldabyltingarinnar og uppreisnarinnar sem tengdist birtingu Panamaskjalanna. 

Þegar tillaga Gunnars Braga um formleg slit kom til umræðu kom fljótt í ljós að hún naut alls ekki meirihluta á Alþingi; í stuðningsliði stjórnarinnar voru þingmenn sem töldu rangt að slíta viðræðunum alfarið. Í utanríkismálanefnd reyndist ekki vera meirihluti til að afgreiða hana og hún „sofnaði“ þar og sást aldrei meira.“

Þegar það rann upp fyrir Gunnari Braga að hann hafði ekki meirihluta á þinginu til að slíta viðræðum skrifaði hann bréfið fræga til ESB.

„Það reyndist algert klúður því ensku þýðingunni sem ESB fékk bar ekki saman við íslenska textann um tæknileg lykilatriði. Bréfið endaði því sem hálfgert aðhlátursefni heima og erlendis. Hjá talsmönnum ESB kom fram að bréfið væri ekki ígildi formlegrar afturköllunar á sjálfri umsókninni samkvæmt reglum þess. Þetta hefur sambandið margítrekað síðan af hálfu sambandsins. Þannig að ályktun Alþingis frá 2009 er enn þá í fullu gildi því þingið hefur aldrei afturkallað hana.“

Telur hægt að semja um sjávarútveginn

Við skulum fara ef-leik; ef já kemur í þjóðaratkvæði í haust, heldurðu þá að Ísland gæti náð fram lausnum sem tryggja hagsmuni sjávarútvegsins, sem flestir virðast telja erfiðasta málið?

„Ég er nokkuð viss um það. Bæði er greinilega meiri eftirspurn hjá ESB eftir að fá Ísland sem fullgildan meðlim en þegar við vorum í miðju fjármálahruni og allsendis óvíst hvernig gengi að vinna úr því. Aðrar ástæður, jákvæðari Íslendingum, eru líka til staðar núna. Norðurslóðir sem ESB vissi varla af 2009 eru vegna breytinga í alþjóðamálum komnar í miðdepil hjá Evrópusambandinu.

 Óvissan sem Bandaríkin hafa skapað um Nató sem varnarbandalag hefur líka leitt til þess að Evrópa er nú í óðaönn að byggja upp eigin varnir og Ísland er mikilvægur hlekkur í því sjónarmiði, ekki síst vegna nálægðar við Grænland. Mestu skiptir þó fyrir okkur að „fíllinn í herberginu“, Bretland sem vitað var að myndi setja fram harðastar kröfur, hefur kvatt Evrópusambandið. Ég gæti nefnt fleiri atriði sem falla nú betur með okkur en áður.“

En bara svo þetta sé á hreinu, þið komust aldrei í samninga um sjávarútveginn?

„Vissulega ekki, og formleg samningsmarkmið lágu því ekki fyrir af okkar hálfu. Mín nálgun var að Ísland setti fram ýtrustu kröfur, meðal annars um að halda fullu forræði yfir fiskimiðunum, það er að segja efnahagslögsögunni, og að samið yrði um að Ísland stjórnaði henni sjálft og hefði einhliða vald til að ákveða heildarafla. Þetta taldi ég alls ekki of bratt þar sem sameiginlega fiskveiðistefnan felur í sér að ríki geta því einungis krafist veiðiheimilda innan lögsögunnar ef þau hafa sögulega veiðireynslu úr staðbundnum stofnum.“

Sérlausn Möltu varanleg

Össur segir að yfirleitt sé miðað við 10–20 ár en það sé þó hvergi klappað í stein.

„Í okkar landhelgi hefur engin önnur þjóð slíka veiðireynslu og enginn sem hefði gert kröfu til þeirra nema Bretar, sem ekki eru lengur partur af sambandinu. Hér innan lands bentu andstæðingar aðildar á að þegar Noregur samdi um inngöngu, sem svo var felld, þá gáfu þeir eftir einhverjar veiðiheimildir. Ekki er hins vegar hægt að jafna saman Íslandi og Noregi, þar sem Norðmenn hafa sameiginlega efnahagslögsögu með ESB, sem við höfum ekki.“

Össur bendir á að Malta hafi náð sérstakri sérlausn sem var klæðskerasniðin að þeirra sjávarútvegi og Ísland eigi vitaskuld að krefjast hins sama.

„Sú bókun er varanleg að því marki að henni verður ekki breytt nema með samþykki Maltverja. Mín afstaða var að ná í gegn sérstakri „Íslandsbókun“ sem tryggði bæði yfirráð yfir efnahagslögsögunni og reisti jafnframt skorður við gagnkvæmum rétti til fjárfestinga í sjávarútvegi þannig að erlend fyrirtæki gætu ekki eignast hlutdeild í veiðiheimildum bakdyramegin, með því að kaupa sig inn í íslensk útgerðarfyrirtæki. Þetta verður erfiðasti hjallinn í samningum um aðild en ekki óyfirstíganlegur.“

Bretar erfiður ljár í þúfu

Að sögn Össurar var það svo að ef ekki tækist að komast í samninga um sjó hafi hann rætt þá nálgun við alla utanríkisráðherra hjá stærstu sjávarútvegsþjóðum Evrópusambandsins.

„Raunar mörgum sinnum við ráðherra Spánar, stærstu sjávarútvegsþjóðarinnar, sem við töldum fyrir fram að yrðu erfiðastir í samningum, auk Bretanna. Það var hinn litríki Miguel Angel Moratinos, sem ég átti fundi með tvisvar í New York og tvisvar í Madrid. Hann kom líka sérstaklega til Íslands að ræða við mig mál sem tengdust umsókninni, ekki síst sjávarútveginn. Í stuttu máli þá reyndust bæði hann, yfirmenn fiskimála Spánverja, og líka helstu útgerðarmenn sem ég fór og hitti líka jákvæðir í garð okkar sjónarmiða, einkum utanríkisráðherrann.“

Sem áður segir var fyrirstaðan einkum hjá Bretum.

„Þeir voru mjúkmálir en með augljósa löngun til að jafna gamlar sakir. Sömuleiðis varð mér ljóst að auk Spánverja höfðu Þjóðverjar, Danir, ég tala nú ekki um Svía, góðan skilning á okkar sjónarmiðum. Mín skoðun er því að sjávarútvegsmálin verði auðveldara að leysa en haldið er fram en það þarf vitaskuld að leiða fram við samningaborð. 

Alla vega er fráleitt að gefa sér fyrir fram að við getum ekki náð góðum samningi í sjó. Íslendingar eru reyndar frægir fyrir hörku og frekju í samningum um fisk. Á það verður vitaskuld að reyna. Ég held raunar að viðræður myndu fyrr slitna en ríkisstjórn kæmi heim með óviðunandi samning um fisk. Hann yrði alltaf felldur, meðal annars af mér. Gleymum því heldur ekki að þó sjávarútvegsmálin séu stórmál hjá okkur eru þau smámál innan ESB.“

Þá nefnir Össur annað atriði sem gjörbreytt hefur viðhorfum til þess að óhjákvæmilegt sé að tryggja fæðuöryggi á eyju yst í norðurhöfum og það sé Covid-faraldurinn.

„Veruleikinn sem birtist í Covid er þess eðlis að við þurfum að tryggja ákveðna framleiðslu innan lands til að mæta því ef einhvern tíma í framtíðinni verður óhjákvæmilegt fyrir Íslendinga að lifa um tíma án tengsla við umheiminn. Covid sýndi okkur fram á að það sem við töldum áður óhugsanlegt getur einfaldlega gerst. Þetta breytir stöðunni gagnvart samningum í landbúnaði – okkur í hag.“

Hallar ekki á Ísland í viðskiptum við ESB

Sko, nú má ég sem blaðamaður vitaskuld ekki taka neina afstöðu til eða frá – Vísir dregur enga tauma – en andstæðingar aðildar halda því statt og stöðugt fram að aðildin svari ekki kostnaði því umsóknin sjálf muni kosta svo mikið og verði af aðild þurfi Íslendingar að greiða svo mikið fé í sjóði ESB.

„Eftir rosknu minni, þá var beinn útlagður kostnaður utanríkisráðuneytisins vegna umsóknarinnar á sínum tíma 301 milljón. Önnur ráðuneyti sem lögðu mjög mikla vinnu í umsóknina greiddu líklega um 600 milljónir í kostnað. Það fékk enginn borgaða auka- eða yfirvinnu, enda sposlur meira og minna aflagðar eftir hrunið. Þetta voru samtals um 900 milljónir – eða innan við milljarður. 

Á móti komu milljarðar sem ESB lagði í þýðingu á reglum og gerðum yfir á íslensku, sem Íslendingar höfðu átt að gera vegna EES löngu áður – en höfðu sluxað. Alls komu frá ESB í frægum IPA-styrkjum líklega 4 milljarðar, sem fóru í að byggja upp tölvukerfi, nútímavæða stjórnsýslu og ljúka skráningu á náttúrusvæðum. Þegar upp er staðið fengu Íslendingar nokkrum milljörðum meira vegna umsóknarinnar en þeir þurftu að greiða vegna hennar.“

Össur telur síst halla á Íslendinga þegar þetta reikningsdæmi er gert upp.

„Uppi í háskóla sátu merkir prófessorar sem fengu greitt fyrir að reikna út hvað Íslendingar þyrftu að leggja inn í sjóði Evrópusambandsins ef yrði af aðild. Aldrei var tekinn með í þá reikninga sá mikli ávinningur sem íslenskur almenningur fengi gegnum lægri vexti, afnám verðtryggingar og minni verðbólgu þegar krónan tengist evrunni með stuðningi evrópska seðlabankans. Gildir einu hvort það yrði með beinni upptöku eða með því að fara dönsku leiðina og halda krónunni á þröngu bili.“

Og svo eru það gjaldeyrismálin.

„Í mínum huga er klárt að um leið og evrópski seðlabankinn verður beintengdur bakhjarl krónunnar skapast nýtt traust á gjaldmiðlinum, menn vita að hann er bakkaður upp og það traust mun í senn lækka verðbólgu og vexti. Um leið og bakhjarlinn er Evrópski seðlabankinn í Frankfurt en ekki bara lokaður gjaldeyrissjóður í Reykjavík minnkar áhættuálagið.“

Eina leiðin til að afnema verðtryggingu er að tengjast evru

Við erum að ræða um árin upp úr 2009 og Össur segir að sér hafi á þeim tíma aldrei látið svo mikið sem hvarfla að sér að við gætum hugsanlega náð því að vextir á Íslandi yrðu hér svipaðir og í Þýskalandi, móðurskipi Evrópu.

„Þá sá maður eins konar vaxtaróf ganga gegnum Evrópu þar sem vextir voru lægstir nyrst, í Þýskalandi og hæstir syðst. Ég taldi að innan Evrópu gætu Íslendingar vænst þess að vera um miðbik þessa vaxtarófs, sem þýddi þó miklu lægri vexti en tíðkuðust á Íslandi. Munurinn milli suðurs og norðurs hefur síðan gengið saman.“

Um daginn gerðist það svo að hingað kom í heimsókn Boris Vujčić, yfirmaður Seðlabanka Króatíu, og greindi frá reynslu Króata eftir að þeir tóku upp evruna.

„Þvert á allar hrakspár leiddi tengingin við evruna til þess að vextir í Króatíu urðu sambærilegir, jafnvel lægri en í Þýskalandi. Hvað halda menn að mikið sparist fyrir íslenskan almenning á því að komast í vexti sem eru sambærilegir þýskum vöxtum? Ávinningurinn er svo augljós að það er blindur maður sem ekki sér hann – jafnvel þó vextir lækki ekki svo langt niður. Og vilja ekki allir losna við verðtrygginguna? Sjálfur tel ég að eina leiðin til að afnema verðtrygginguna sé að tengjast evrunni.“

Ég verð að spyrja, Hvernig var staðan nákvæmlega þegar viðræðurnar voru settar í hlé?

„Íslendingar höfðu þá opnað samningaviðræður um 27 kafla af 33, og þar af lokið samningum um 11. Að auki var samningsafstaða klár og skiluð af íslenskri hálfu í tveimur til viðbótar, um matvælaöryggi og dómsmál, sem þá voru í meltingu í iðrum ESB. Tvo var af tæknilegum ástæðum ekki hægt að opna á þeim tíma (fjármagnsflutningar og staðfesturéttur) þar sem Íslendingar höfðu ekki aflétt gjaldeyrishöftum sem gerðist rétt á eftir. Þannig að í reynd voru það bara sjávarútvegur og landbúnaður, erfiðustu bitarnir, sem átti eftir að opna við ESB.“

Staðan talsvert betri í dag en var þá

Og staðan er talsvert betri fyrir þá sem vilja í ESB nú en þá, eða hvað?

„Já. Ef maður er stóískur og hugsar þetta í samhengi þá kann tíminn þegar upp er staðið að hafa unnið með okkur. Covid gerbreytir skilningi á hvernig lítil þjóð þarf að tryggja matvælaöryggi sitt og gerir samning um landbúnað auðveldari. 

Bretar kvöddu Evrópusambandið með látum og gera Íslandi miklu auðveldara að ná fram markmiðum sínum í sjávarútvegi. Trump skildi Atlantshafsbandalagið eftir í molum og ýtti Evrópu út í varnarham sem gerir Ísland miklu eftirsóknarverðara í augum ESB en áður. Í tímans rás myndi það líka skapa okkur öryggistryggingu sem við getum ekki lengur treyst að við höfum í Nató ef í harðbakkann slær.“

Þegar Össur hugsar til baka og rifjar þessa tíma upp og hverrar skoðunar hann var á þeim tíma þá kemur honum mest á óvart að helstur áhrifavaldur á afstöðu hans þá var Sigmundur Davíð!

„Já. Allir hafa gleymt því í dag, að hann var á þessum tíma skilyrtur Evrópusinni og lagði fram eigin þingsályktunartillögu í lotunni í maí 2009 um undirbúning viðræðna. Þar voru fimm skilyrði sem ég pældi mikið í og afstaðan mín um sjávarútveg, sem aldrei komst fram nema í óformlegum viðræðum, mótaðist í reynd af því að svara þeim áhyggjum sem hann reifaði. Þannig að ólíklegustu menn lögðu hönd á plóg.“