Heil­brigðis­eftir­lit er nærþjónusta — ekki skrifborðsæfing

Samræmt eftirlit er betra eftirlit. Um það ætti ekki að þurfa að deila.

Fyrirtæki eiga að búa við fyrirsjáanlega stjórnsýslu. Íbúar eiga að njóta sambærilegrar verndar óháð búsetu. Kröfur, verklag, áhættumat, skráning, leiðbeiningar og eftirfylgni eiga ekki að ráðast af tilviljunum eða landshlutum. Ef misræmi er í framkvæmd heilbrigðiseftirlits þarf að bregðast við því.

En það er stórt stökk frá þeirri niðurstöðu að segja að lausnin sé að leggja niður heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga og færa verkefnin til ríkisstofnana.

Samræming er ekki það sama og miðstýring.

Í umræðu um framtíð heilbrigðiseftirlitsins hefur því verið haldið fram að ekki sé verið að leggja eftirlitið niður, heldur aðeins færa ábyrgð og framkvæmd þess til innan opinbera kerfisins. Formlega kann það að hljóma rétt. En fyrir íbúa, fyrirtæki og sveitarfélög skiptir ekki aðeins máli hvað stendur í skipuriti. Það skiptir máli hvernig eftirlitið virkar í reynd, hvar þekkingin liggur, hversu hratt er brugðist við og hvort stjórnsýslan þekki aðstæður á hverjum stað.

Heilbrigðiseftirlit er ekki formsatriði. Það snýst ekki aðeins um heimsóknir í fyrirtæki eða athugasemdir við merkingar matvæla. Það snýst um örugg matvæli, heilnæmt neysluvatn, hollustuhætti í skólum, leikskólum, sundlaugum og íþróttamannvirkjum, mengunarvarnir, húsnæðisaðstæður, meindýr, kvartanir, starfsleyfi og skjót viðbrögð þegar hætta kemur upp.

Þetta eru verkefni sem gerast ekki í tómarúmi. Þau gerast í sveitarfélögum, í nærumhverfi fólks.

Þess vegna er eðlilegt að líta á heilbrigðiseftirlit sem nærþjónustu, með sambærilegum rökum og leik- og grunnskóla. Engum dytti í hug að segja að skólastarf sé óþarfa milliliður vegna þess að það er rekið af sveitarfélögum. Þvert á móti hefur það verið talið styrkur að slík þjónusta sé nálægt íbúum og taki mið af aðstæðum á hverjum stað.

Sama á að verulegu leyti við um heilbrigðiseftirlit. Leik- og grunnskólar þurfa að þekkja börnin, fjölskyldurnar, húsnæðið, samgöngurnar og nærumhverfið. Heilbrigðiseftirlit þarf með sambærilegum hætti að þekkja vatnsveitur, fráveitur, matvælafyrirtæki, skóla, leikskóla, sundlaugar, gististaði, iðnaðarsvæði, úrgangsmál, húsnæðisaðstæður og staðbundin mengunar- og hollustuvandamál.

Þessi þekking verður ekki til í miðlægu skipuriti. Hún verður til með reynslu, viðveru, samskiptum og eftirfylgni.

Það er rétt að núverandi kerfi þarf að bæta. Ef fyrirtæki upplifa mismunandi kröfur milli umdæma þarf að taka það alvarlega. Ef upplýsingagjöf er ekki samræmd þarf að laga það. Ef gjaldskrár, áhættuflokkun eða verklag eru ólík milli svæða þarf að samræma þau betur.

En spurningin er ekki hvort bæta eigi kerfið. Spurningin er hvernig.

Ef veikleikar eru í núverandi kerfi er ekki sjálfgefið að lausnin sé að fjarlægja eftirlitið úr nærumhverfinu. Lausnin getur falist í sterkari sameiginlegum stjórntækjum: samræmdum verkferlum, sameiginlegum upplýsingakerfum, skýrari gæðakröfum, faglegri yfirumsjón, reglulegri úttekt á framkvæmd og betri miðlun upplýsinga milli heilbrigðiseftirlitssvæða.

Það er allt annað en að leggja niður staðbundið heilbrigðiseftirlit.

Í heilbrigðiseftirliti skiptir viðbragðsgeta miklu máli. Þegar grunur vaknar um matareitrun, mengun, ótryggt neysluvatn, heilsuspillandi húsnæði, meindýr, lyktarmengun eða aðra hættu þarf kerfið að geta brugðist hratt við. Þá skiptir máli að þekkja staðinn, aðilana, aðstæður og sögu málsins. Slík þekking sparar tíma, dregur úr hættu og eykur líkur á raunhæfum lausnum.

Það er ekki nóg að segja að starfsfólk geti fylgt verkefnunum með til nýrra stofnana. Starfsfólk er vissulega lykilatriði, en þekking heilbrigðiseftirlits liggur ekki aðeins hjá einstaklingum. Hún liggur líka í tengslum við sveitarfélögin, við aðra stjórnsýslu, við vatnsveitur, fráveitur, skipulags- og byggingarmál, skóla, úrgangsmál, umhverfismál og þjónustu við íbúa.

Þegar eftirlitið er staðbundið er auðveldara að sjá samhengi mála. Þegar það er fjarlægt úr nærumhverfinu eykst hættan á að mál verði afgreidd sem einangruð stjórnsýsluverkefni, en ekki sem hluti af lífsskilyrðum fólks.

Það má heldur ekki gleyma megintilganginum. Heilbrigðiseftirlit er ekki fyrst og fremst þjónusta við atvinnulíf, þó það eigi að vera skilvirkt, sanngjarnt og fyrirsjáanlegt gagnvart fyrirtækjum. Það er fyrst og fremst lýðheilsu-, neytenda- og umhverfisvernd. Fyrirtæki njóta líka góðs af öflugu eftirliti, því traust á matvælum, hollustuháttum og umhverfisgæðum er forsenda heilbrigðs atvinnurekstrar.

Þess vegna má ekki stilla þessu upp sem vali milli samræmis og óbreytts ástands. Auðvitað þarf meira samræmi. Auðvitað þarf skilvirkari stjórnsýslu. Auðvitað þarf fyrirsjáanleika fyrir fyrirtæki og almenning.

En það þarf líka nálægð, staðbundna þekkingu og skjóta viðbragðsgetu.

Alþingi ætti því ekki að leggja heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga niður í nafni einföldunar. Alþingi ætti að styrkja það: bæta samræmi, skýra ábyrgð, efla gæðakerfi, tryggja faglegt sjálfstæði og samræma stafræna innviði — án þess að glata þeirri nálægð sem gerir eftirlitið virkt í raun.

Samræmt eftirlit er betra eftirlit.

En samræmt eftirlit þarf ekki að vera fjarlægt eftirlit.

Heilbrigðiseftirlit er nærþjónusta sem þarf að efla — ekki skrifborðsæfing sem má leysa með nýju skipuriti.

Höfundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands, ritari Samtaka heilbrigðiseftirlitssvæða og heilbrigðisfulltrúi