Þol­endur sem vitni í eigin málum

Á undanförnum áratugum hafa orðið verulegar framfarir í viðurkenningu samfélagsins á ofbeldi og afleiðingum þess. Heimilisofbeldi er ekki lengur álitið einkamál fjölskyldunnar. Kynbundið ofbeldi hefur verið viðurkennt sem samfélagslegt vandamál. Réttur barna til þátttöku hefur verið styrktur. Réttindi þolenda hafa aukist og áfallamiðuð nálgun hefur smám saman fest sig í sessi innan stofnana og fagstétta.

Á pappírunum hefur margt breyst.

Samt lýsa fjölmargir þolendur reynslu sem einkennist af tortryggni, efasemdum og endurteknum kröfum um að sanna eigin reynslu. Þrátt fyrir aukna lagalega vernd og breytta orðræðu upplifa margir enn að þeir standi einir með ábyrgðina á að gera reynslu sína trúverðuga.

Þessi þversögn vekur mikilvæga spurningu. Hvernig geta samfélög tekið upp ný gildi án þess að reynsla þeirra sem þau eiga að vernda breytist í sama mæli? Hvernig geta stofnanir talað um áföll, valdeflingu og þátttöku á sama tíma og þolendur upplifa sig enn í stöðu þar sem þeir þurfa að sannfæra aðra um eigið líf?

Til að skilja þessa þversögn þarf að færa sjónum frá einstökum málum yfir á spurningar um vald, trúverðugleika og hvernig samfélög framleiða sannleika.

Þegar þolandinn verður vitnið

Í flestum brotamálum eru hlutverk þolanda og vitnis aðskilin. Vitni staðfesta atburðarás, styðja frásagnir og veita utanaðkomandi staðfestingu á því sem gerðist.

Í mörgum ofbeldismálum er staðan önnur. Þar er þolandinn oft jafnframt aðalvitnið.

Sá sem varð fyrir reynslunni verður jafnframt sá sem þarf að sannfæra aðra um að reynslan hafi átt sér stað. Þarna verður til sérkennileg staða. Þolandinn þarf ekki aðeins að lifa með afleiðingum ofbeldisins heldur verður hann jafnframt ábyrgur fyrir því að gera reynslu sína trúverðuga í augum annarra.

Málið snýst þá ekki eingöngu um hvað gerðist heldur hverjum er trúað þegar frásagnir stangast á.

Saga þolenda er líka saga um trúverðugleika

Þessi staða er ekki ný.

Saga þolenda er að mörgu leyti saga um trúverðugleika. Lengi vel var ofbeldi innan fjölskyldna talið einkamál. Kynbundið ofbeldi var gjarnan metið út frá hegðun þolenda frekar en gjörðum gerenda. Börn voru talin óáreiðanleg vitni vegna aldurs síns. Þolendur þurftu ekki aðeins að sýna fram á að ofbeldi hefði átt sér stað heldur að þeir sjálfir væru þess virði að vera trúað.

Áfallafræðingurinn Judith Herman hefur bent á að saga rannsókna á ofbeldi einkennist af endurteknum lotum sýnileika og afneitunar. Samfélög viðurkenna ofbeldi um tíma, en eiga jafnframt tilhneigingu til að fjarlægjast óþægilegar afleiðingar þeirrar viðurkenningar. Frásagnir þolenda kalla ekki aðeins á samúð heldur geta þær einnig ögrað ríkjandi hugmyndum um fjölskyldur, kynhlutverk, vald og samfélagslega reglu.

Þess vegna snýst spurningin um trúverðugleika sjaldan eingöngu um staðreyndir. Hún snýst einnig um það hversu tilbúið samfélagið er að horfast í augu við það sem frásagnir þolenda afhjúpa.

Að trúa þolanda er ekki aðeins spurning um að trúa einstaklingi. Í mörgum tilfellum felur það í sér að viðurkenna að ofbeldi geti átt sér stað innan fjölskyldna, stofnana, vinnustaða og samfélaga sem við viljum líta á sem örugg.

Fólk vill almennt trúa því að heimurinn sé sanngjarn og fyrirsjáanlegur. Við viljum trúa því að gott fólk verði ekki fyrir slæmum hlutum og að alvarlegt ofbeldi gerist fyrst og fremst annars staðar, hjá öðru fólki og við aðrar aðstæður en okkar eigin.

Frásagnir þolenda ögra þeirri mynd. Þær minna okkur á að ofbeldi getur átt sér stað innan fjölskyldna sem virðast eðlilegar, á vinnustöðum sem njóta trausts og í samböndum sem líta út fyrir að vera kærleiksrík.

Þess vegna geta efasemdir um frásagnir þolenda stundum þjónað félagslegu og sálrænu hlutverki. Þær gera fólki kleift að viðhalda þeirri trú að heimurinn sé öruggari, réttlátari og fyrirsjáanlegri en reynsla þolenda gefur tilefni til að ætla.

Í félagssálfræði hefur þetta meðal annars verið tengt hugmyndum um réttlátan heim (just world hypothesis), þeirri tilhneigingu að vilja trúa því að fólk fái almennt það sem það á skilið. Frásagnir þolenda geta raskað þeirri hugmynd. Þær minna okkur á að ofbeldi getur átt sér stað án þess að sá sem fyrir því verður hafi gert neitt til að kalla það yfir sig.

Þótt lagarammi og samfélagsleg viðhorf hafi breyst verulega á síðustu áratugum vaknar sú spurning hvort undirliggjandi hugmyndir um trúverðugleika hafi breyst í sama mæli.

Trúverðugleiki er ekki jafnt dreifður

Það er einmitt hér sem hugmyndir heimspekingsins Miranda Fricker verða gagnlegar. Fricker lýsir því sem hún kallar vitrænt óréttlæti, þeirri stöðu þegar trúverðugleiki dreifist ekki jafnt í samfélaginu.

Þegar einstaklingur segir frá reynslu sinni er því ekki aðeins verið að meta það sem hann segir. Það er einnig verið að meta hver hann er.

Nýtur hann félagslegs trúverðugleika?

Passar hann við hugmyndir okkar um áreiðanlegt vitni?

Er hann nægilega samkvæmur, nægilega yfirvegaður og nægilega sannfærandi?

Þessar spurningar eru sjaldnast sagðar upphátt. Þær eru engu að síður hluti af því hvernig frásagnir eru metnar.

Þegar kemur að ofbeldi verða þolendur því ekki aðeins að segja frá því sem gerðist. Þeir þurfa oft einnig að sanna að þeir séu þess virði að vera trúað.

Vald til að skilgreina sannleikann

Trúverðugleiki verður ekki til í tómarúmi. Hann mótast af samfélagslegum hugmyndum um sannleika, þekkingu og vald; af því hver fær að skilgreina reynslu sem raunverulega og hvaða frásagnir njóta viðurkenningar.

Michel Foucault benti á að vald birtist ekki eingöngu í lögum eða stofnunum heldur einnig í því hver fær að móta það sem telst sannleikur, hvaða þekking nýtur trúverðugleika og hvaða reynsla fær vægi.

Frá þessu sjónarhorni verður trúverðugleiki ekki aðeins spurning um sannleiksgildi frásagna heldur einnig um félagsleg skilyrði þess hverjir fá yfirhöfuð að teljast trúverðugir. Það sem virðist vera hlutlaust mat á frásögn getur því jafnframt endurspeglað ríkjandi valdatengsl og ráðandi hugmyndir um hverjir teljist áreiðanlegir vitnisburðaraðilar.

Þetta er ekki aðeins spurning um einstaklinga. Þetta er spurning um vald.

Vald til að ákveða hvaða reynsla telst trúverðug. Vald til að ákveða hvaða frásagnir fá vægi. Vald til að móta sameiginlegan skilning á því hvað telst hafa gerst.

Trúverðugleiki, kyn og vald

Femínískir fræðimenn hafa lengi bent á að umræður um kynbundið ofbeldi snúist sjaldnast eingöngu um ofbeldið sjálft. Þær snúast einnig um það hver fær að teljast trúverðugur.

Saga kvenna sem hafa sagt frá ofbeldi er að mörgu leyti saga um baráttu fyrir því að fá reynslu sína viðurkennda sem þekkingu. Í gegnum tíðina hafa frásagnir kvenna af kynferðisofbeldi, heimilisofbeldi og misnotkun ítrekað verið metnar út frá trúverðugleika þeirra sjálfra fremur en gjörðum gerenda. Spurningar hafa beinst að hegðun, viðbrögðum, kynhegðun, tilfinningum og ákvörðunum þolenda á meðan minni athygli hefur farið í þær aðstæður sem gerðu ofbeldið mögulegt.

Frá feminísku sjónarhorni er þetta ekki tilviljun. Trúverðugleiki er ekki aðeins persónulegt einkenni heldur hluti af félagslegum valdatengslum. Hver fær að skilgreina reynslu sem raunverulega? Hver fær að ákveða hvaða frásagnir teljast áreiðanlegar? Og hver fær að skilgreina hvað telst yfirhöfuð ofbeldi?

Þegar reynsla þolenda er ítrekað gerð að viðfangsefni efasemda á meðan hegðun gerenda er síður skoðuð verður trúverðugleiki sjálfur vettvangur valdabaráttu.

Femínískir fræðimenn á borð við Susan Brownmiller, Liz Kelly og Judith Herman hafa bent á að þessi mynstur séu ekki aðeins spurning um einstök mál heldur um samfélagslega orðræðu. Þegar samfélagið efast ítrekað um reynslu þolenda er ekki aðeins verið að meta einstaka frásögn. Það er jafnframt verið að móta mörk þess hvaða reynsla fær að teljast gild þekking um ofbeldi, kyn og vald.

Þannig verður spurningin um trúverðugleika ekki aðeins lagaleg eða sálfræðileg.

Hún verður pólitísk.

Þegar áföll passa ekki við væntingar kerfisins

Ein af stærstu þversögnum ofbeldismála er að kerfin gera oft ráð fyrir frásögnum sem áföll gera stundum ómögulegar.

Áfallafræði hefur sýnt fram á að áföll geta haft áhrif á minni, tilfinningastjórnun og frásagnargetu. Minningar geta verið brotakenndar. Tímaröð getur ruglast. Sum atriði geta verið skýr á meðan önnur eru óljósari. Fólk getur átt erfitt með að setja orð á reynslu sína eða sagt frá henni á mismunandi hátt á ólíkum tímum.

Þetta þýðir ekki að allar áfallaminningar séu ósamkvæmar. En það þýðir að reynsla fólks af áföllum passar ekki alltaf við þær væntingar sem stofnanir og samfélagið hafa um „góða“ eða „trúverðuga“ frásögn.

Samt eru það gjarnan þolendur sem þurfa að útskýra hvers vegna þeir sögðu ekki fyrr frá, hvers vegna þeir fóru aftur, hvers vegna þeir muna ekki allt nákvæmlega eða hvers vegna hegðun þeirra samræmist ekki væntingum annarra.

Spurningarnar beinast þá síður að ofbeldinu sjálfu en að trúverðugleika þess sem varð fyrir því.

Þegar þolandinn passar ekki við hugmyndina um þolanda

Afbrotafræðingurinn Nils Christie benti á að samfélög hafi tilhneigingu til að viðurkenna suma þolendur frekar en aðra. Hann lýsti þessu með hugtakinu „hinn fullkomni þolandi“.

Hinn fullkomni þolandi er gjarnan saklaus, varnarlaus, samkvæmur í frásögn sinni og sýnir tilfinningar á þann hátt sem samfélagið telur eðlilegan. Hann vekur samúð og fellur að þeim væntingum sem við höfum um fórnarlamb.

Vandinn er sá að raunverulegt fólk passar sjaldnast við slíkar hugmyndir.

Rannsóknir á kynbundnu ofbeldi hafa ítrekað sýnt að almenningur, fagfólk og jafnvel þeir sem starfa innan réttarkerfisins geta metið trúverðugleika þolenda út frá því hvort hegðun þeirra samræmist samfélagslegum væntingum fremur en því sem rannsóknir segja um áfallaviðbrögð. Þolendur sem segja ekki frá strax, halda áfram sambandi við geranda eða sýna óvænt tilfinningaviðbrögð eiga gjarnan erfiðara með að njóta trúverðugleika þrátt fyrir að slíkar hegðanir séu vel þekktar í rannsóknum á áföllum.

Engin þessara hegðana segir í sjálfu sér neitt um sannleiksgildi reynslunnar.

Samt benda rannsóknir til þess að bæði almenningur, fagfólk og jafnvel dómskerfið geti metið trúverðugleika út frá því hvort viðbrögð þolenda samræmist fyrirframgefnum hugmyndum um hvernig „réttur“ þolandi eigi að hegða sér.

Þegar viðbrögðin falla utan þess ramma eykst hættan á efasemdum og tortryggni.

Þá verður spurningin ekki lengur hvað gerðist heldur hvers vegna þolandinn brást ekki við eins og við teljum að þolendur eigi að bregðast við.

Kerfið spyr gjarnan hvers vegna þolandinn hagaði sér ekki eins og þolandi. Sjaldnar er spurt hvort væntingar okkar til þolenda samræmist því sem rannsóknir segja um áföll.

Áfallaviðbrögð eru ekki hönnuð til að standast væntingar kerfisins.

Þau eru hönnuð til að lifa af.

Þegar athyglin færist frá ofbeldinu yfir á þolandann

Þessi spenna birtist einnig í íslensku samfélagi. Á síðustu árum hafa fjölmargar umræður skapast um ofbeldismál þar sem athyglin hefur ítrekað færst frá hegðun gerenda yfir á viðbrögð þolenda. Spurt hefur verið hvers vegna einstaklingur sagði ekki fyrr frá, hvers vegna hann hélt áfram samskiptum, hvers vegna hann leitaði ekki strax aðstoðar eða hvers vegna frásögn hans breyttist með tímanum.

Í íslensku samhengi birtist þetta ekki aðeins í opinberri umræðu heldur einnig í því hvernig ofbeldismál eru rædd í fjölmiðlum, á samfélagsmiðlum og í almennum samræðum. Athyglin beinist gjarnan að því hvernig þolandinn brást við fremur en því hvernig ofbeldið birtist. Þannig verða viðbrögð þolandans að viðfangsefni umræðunnar á meðan ofbeldið sjálft verður að bakgrunni hennar.

Slíkar spurningar eru skiljanlegar. Vandinn skapast þegar þær verða mikilvægari en spurningarnar um ofbeldið sjálft.

Því þegar fókusinn færist frá gjörðum geranda yfir á hegðun þolandans skapast hætta á að trúverðugleiki þolandans verði meginviðfangsefnið á meðan ofbeldið sjálft færist í bakgrunninn.

Það er einmitt í þessari tilfærslu sem hugmyndir samfélagsins um hinn „trúverðuga þolanda“ verða sýnilegar. Því meira sem einstaklingur víkur frá þeim væntingum, því meiri verður gjarnan krafa um skýringar.

Þá verður trúverðugleiki þolandans sjálfs að rannsóknarefninu á meðan ofbeldið færist smám saman í bakgrunninn.

Þegar hjálpin verður hluti af vandanum

Hér liggur ef til vill ein erfiðasta áskorun félagsráðgjafar.

Félagsráðgjöf byggir á hugmyndum um mannréttindi, félagslegt réttlæti og virðingu fyrir reynslu einstaklinga. Áfallamiðuð nálgun, þátttaka og valdefling eru orðin hluti af faglegum orðaforða margra stofnana.

En ný hugtök breyta ekki sjálfkrafa þeim vandatengslum sem móta samskipti fólks og stofnana.

Stofnun getur talað um valdeflingu á sama tíma og hún gerir í reynd ráð fyrir að þolandinn beri meginábyrgð á að gera reynslu sína trúverðuga og sanna það sem fyrir hann er þegar óumdeilanleg reynsla.

Hún getur talað um þátttöku á sama tíma og hún skilgreinir hvaða reynsla telst trúverðug.

Hún getur talað um áfallamiðaða nálgun á sama tíma og hún metur þolendur út frá viðmiðum sem taka lítið mið af því hvernig áföll birtast í raun.

Þetta gerist sjaldnast vegna skorts á góðum vilja.

Það gerist oftar vegna þess að stofnanir starfa innan hugmynda og verklags sem voru ekki endilega mótuð út frá reynslu þolenda.

Fólk sem hefur lifað af ofbeldi kemur sjaldan inn í kerfi með fullt traust. Það kemur inn með varnir sem voru oft nauðsynlegar til að lifa af. Vantraust, varfærni, erfiðleikar með að segja frá og ótti við að vera ekki trúað eru ekki hindranir fyrir bata. Þau eru oft afleiðingar reynslunnar sjálfrar.

Til þess að vinna með slíka reynslu þarf öryggi.

Þolendur þurfa að geta lagt niður varnir sem áður voru lífsnauðsynlegar.

Það er erfitt þegar kerfið upplifist fyrst og fremst sem staður þar sem reynslan er metin fremur en skilin.

Þegar einstaklingur sem hefur lifað af ofbeldi leitar sér aðstoðar er hann ekki aðeins að leita eftir þjónustu. Hann er að leggja fram reynslu sína til mats. Í mörgum tilfellum þarf hann að segja sögu sína aftur og aftur fyrir ólíka aðila, útskýra viðbrögð sín og gera grein fyrir ákvörðunum sem teknar voru við aðstæður sem fáir geta ímyndað sér að standa frammi fyrir. Það sem fyrir kerfið kann að vera nauðsynlegt ferli upplifist því oft sem endurtekin krafa um að réttlæta eigin reynslu.

Þarna skapast ákveðin togstreita. Því á sama tíma og þjónustan á að skapa öryggi, viðurkenningu og stuðning getur hún ómeðvitað kallað fram sömu varnarviðbrögð og einstaklingurinn hefur þróað með sér til að lifa af. Spurningin verður þá ekki aðeins hvort kerfið hlusti heldur hvernig það hlustar og hvaða forsendur það leggur til grundvallar þegar reynsla fólks er metin.

Þar birtist ein af stærstu áskorunum nútímaþjónustu. Hjálparkerfi hafa tvíþætt hlutverk. Þau eiga að styðja, en þau eiga einnig að meta. Þau eiga að hlusta, en þau eiga einnig að taka ákvarðanir. Þau eiga að valdefla, en þau hafa jafnframt vald.

Frá sjónarhóli gagnrýninnar félagsráðgjafar er þetta mikilvæg þversögn. Áfallamiðuð nálgun snýst ekki aðeins um að skilja áhrif áfalla. Hún snýst einnig um að skilja hvernig stofnanir geta, þrátt fyrir góðan ásetning, endurskapað aðstæður þar sem fólk upplifir sig vantrúað, vanmetið eða valdalaust. Þetta á sérstaklega við í þjónustu þar sem stuðningur og eftirlit fara saman, svo sem innan barnaverndar, félagsþjónustu og annarra stofnana sem hafa bæði verndandi hlutverk og vald til ákvarðanatöku. Slík stofnun getur boðið einstaklingi hjálp en jafnframt haft vald til að meta frásögn hans, taka ákvarðanir um líf hans eða skilgreina hvaða reynsla telst trúverðug. Hún getur boðið einstaklingi hjálp en jafnframt haft vald til að meta frásögn hans, taka ákvarðanir um líf hans eða skilgreina hvaða reynsla telst trúverðug. Þessi tvíþætta staða skapar óhjákvæmilega togstreitu. Því meira vald sem stofnun hefur yfir lífi fólks, því mikilvægara verður að hún geri sér grein fyrir því hvernig það vald mótar samskiptin.

Í þessari spennu geta jafnvel vel meint kerfi endurskapað sömu reynslu og margir þolendur þekkja úr lífi sínu; að þurfa að sanna sig, útskýra sig og réttlæta eigin upplifun gagnvart aðila sem hefur vald til að meta hana.

Þar getur hjálpin, þrátt fyrir góðan ásetning, orðið hluti af vandanum.

Þegar ný gildi mæta gömlum valdatengslum

Á síðustu áratugum hafa stofnanir tekið upp ný hugtök, ný gildi og ný markmið. Þær tala um áföll, þátttöku, valdeflingu og réttindi.

Slík hugtök skipta máli. En orð breyta ekki sjálfkrafa valdatengslum.

Stofnanir geta tekið upp nýjan orðaforða án þess að undirliggjandi hugmyndir um trúverðugleika, vald og þekkingu breytist í sama mæli.

Samfélagið hefur aldrei talað meira um þolendur.

Samt upplifa margir þolendur enn að þeir standi einir með ábyrgðina á að gera eigin reynslu trúverðuga.

Þetta þýðir ekki að framfarir hafi ekki orðið. Þær hafa verið raunverulegar og mikilvægar. Lagabreytingar, aukin réttindi þolenda og vaxandi þekking á áhrifum áfalla hafa skipt verulegu máli. En framfarir í lögum, stefnumótun og orðræðu breyta ekki sjálfkrafa þeim hugmyndum sem móta mat okkar á trúverðugleika. Þar geta eldri valdatengsl lifað áfram undir nýjum hugtökum og nýrri orðræðu.

Þar liggur ef til vill skýringin á þeirri þversögn sem greinin hófst á. Samfélagið hefur í auknum mæli lært að tala um ofbeldi, áföll og réttindi þolenda. Erfiðara hefur reynst að umbreyta þeim undirliggjandi hugmyndum sem móta hverjum er trúað, hvaða reynsla fær vægi og hver fær að skilgreina hvað telst hafa gerst.

Þessi spenna verður enn sýnilegri þegar sá sem þarf að gera reynslu sína trúverðuga er barn.

Ekki aðeins spurning um ofbeldi

Trúverðugleiki er oft talinn persónulegur eiginleiki. Í raun er hann einnig félagslegt fyrirbæri sem mótast af valdi, stöðu og þeim hugmyndum sem samfélagið hefur um hverjum beri að trúa.

Kannski felst raunveruleg áskorun fagfólks, stofnana og samfélagsins ekki aðeins í því að afla meiri þekkingar um áföll og ofbeldi heldur einnig í því að temja sér ákveðna vitræna auðmýkt; viðurkenningu á því að reynsla annarra getur verið raunveruleg jafnvel þegar hún fellur ekki að okkar eigin væntingum um hvernig slík reynsla ætti að líta út.

Þegar einstaklingur verður bæði þolandi og vitni í eigin máli er ekki aðeins verið að meta hvað gerðist. Það er einnig verið að meta hver fær að skilgreina veruleikann.

Og þar birtist vald kerfisins skýrast.

Ekki fyrst og fremst í því hverjum það refsar.

Heldur í því hverjum það trúir.

Höfundur er meistaranemi í félagsráðgjöf.