Opið bréf til ráð­herra

Við tölum mikið um álagið á heilbrigðiskerfinu. Um kulnun, kvíða, geðrænan vanda, einmanaleika og sífellt fleiri sem detta út úr samfélaginu áður en nokkur nær að grípa þau.

Við tölum líka um niðurskurð, forgangsröðun og nauðsyn þess að halda aftur af kostnaði.

En ein spurning er að mínu mati allt of sjaldan spurð:

Hvað kostar það samfélagið þegar við tökum frá fólki möguleika til að tjá sig, skapa og finna tilgang?

Þegar niðurskurðarhnífurinn er rekinn í menningu, listir og skapandi starf er það gjarnan réttlætt eins og verið sé að skera niður jaðarfyrirbæri — eins og menning sé lúxus sem geti beðið þar til „alvöru málin“ eru komin í lag.

Það er misskilningur.

Sköpun er ekki skraut utan á samfélaginu. Hún er hluti af því sem heldur því gangandi.

Ég hef aldrei litið á kvikmyndagerð sem afþreyingu eina og sér. Fyrir mér hefur hún verið leið til að nálgast það sem erfitt er að segja með orðum.

Ein þeirra kvikmynda sem stendur mér næst er Út úr myrkrinu, sem fjallar um sjálfsvíg og aðstandendur þeirra sem hafa fallið fyrir eigin hendi. Þar er horft beint á veruleika sem samfélagið hefur of lengi umkringt þögn. Ekki til að einfalda hann, heldur til að viðurkenna flækjur mannssálarinnar og skapa rými fyrir umræðu sem annars hefði kannski aldrei orðið til.

Sköpun lagar ekki allt. En hún getur opnað það sem annars lokast.

Ég er sjálfur ekki viss um hvar ég væri staddur í lífinu ef ég hefði ekki notið þeirra forréttinda að fá að tjá mig í hljóði og mynd. Það sem ég hef ekki getað sagt hef ég oft getað nálgast í gegnum sköpun. Þar hef ég fundið farveg fyrir það sem annars hefði hugsanlega orðið innlyksa.

En hvað með þá sem hafa engan slíkan farveg?

Hvað gerist þegar samfélagið býður fólki ekki upp á rými til að tjá sig, vinna úr reynslu, tengjast öðrum eða finna tilgang?

Sorg, streita, skömm, þögn og einmanaleiki hverfa ekki. Þau birtast annars staðar — meðal annars í heilbrigðiskerfinu.

Þegar fólk leitar ítrekað til heilsugæslunnar er orsökin ekki alltaf eingöngu læknisfræðileg. Undir yfirborðinu getur legið einmanaleiki, sorg, félagsleg einangrun, streita, kulnun eða tilfinning um tilgangsleysi. Þetta getur birst sem svefntruflanir, kvíði, verkir, þreyta eða almenn vanlíðan.

Heilbrigðiskerfið reynir eðlilega að bregðast við. En ekki verður allt leyst með lyfseðli.

Menning og heilbrigði

Þess vegna hafa sum lönd þróað leiðir þar sem heilbrigðisþjónusta og menning vinna saman. Með svokallaðri samfélagsvísun, social prescribing, er fólki meðal annars vísað í skapandi og félagsleg úrræði samhliða hefðbundinni meðferð: kórastarf, listasmiðjur, skapandi skrif, dans, gönguhópa og önnur samfélagsverkefni.

Markmiðið er ekki að skipta út læknisfræði heldur að styðja hana þar sem hún nær ekki ein og sér utan um vandann.

Þetta snýst um að grípa fólk fyrr, áður en vanlíðan verður að djúpum vanda, áður en einangrunin verður of mikil og áður en kostnaðurinn verður margfalt meiri.

Alþjóðlegar rannsóknir hafa bent á tengsl þátttöku í listum og skapandi starfi við geðheilsu, streitu, kvíða og félagslega einangrun. Yfirgripsmiklar samantektir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar hafa sömuleiðis fjallað um þessi tengsl.

Þá vaknar einföld spurning:

Ef sköpun getur í sumum tilfellum stutt við heilsu fólks og jafnvel dregið úr þörf fyrir þyngri úrræði síðar, hvers vegna er hún þá ekki stærri hluti af heildrænni stefnu um lýðheilsu?

Sparnaður sem færist milli kerfa

Ef stjórnvöld ætla að tala um sparnað verða þau líka að skilgreina hvað sparnaður er.

Það er ekki endilega sparnaður að skera niður í dag ef kostnaðurinn birtist síðar annars staðar í kerfinu.

Þegar kemur að menningu þarf því að horfa lengra en á útgjaldalið eins árs. Horfa þarf á áhrifin til lengri tíma, á lýðheilsu, samfélagslega velferð, atvinnulíf og álag á heilbrigðiskerfið.

Ef þessi svið eru samtengd þarf einnig að vinna þvert á ráðuneyti.

Vanlíðan stoppar ekki við mörk ráðuneyta. Einmanaleiki spyr ekki undir hvaða málaflokk hann fellur. Bati verður sjaldnast til innan eins kerfis.

Lífið sjálft skiptist ekki niður eftir skipuriti stjórnarráðsins.

Til að setja þetta í samhengi má líka horfa á stærðargráðurnar.

Opinber útgjöld til heilbrigðismála nema hundruðum milljarða króna á ári. Í því samhengi eru heildarútgjöld til menningarmála mun minni og kvikmyndagerð aðeins lítið brot þeirra.

Ef Kvikmyndasjóður yrði til dæmis efldur verulega væri enn um tiltölulega litla fjárhæð að ræða í samhengi við stærstu útgjaldaliði ríkisins.

Þetta er ekki tillaga um að taka fé frá heilbrigðiskerfinu. Samanburðurinn sýnir einfaldlega stærðargráðuna. Það sem gæti haft afgerandi áhrif á starfsumhverfi íslenskrar kvikmyndagerðar getur verið lítið í samhengi við ríkisfjármálin í heild.

Horfum á heildina

Nú stendur enn einu sinni til að draga úr stuðningi við íslenska kvikmyndagerð á sama tíma og fyrirheit um aukið framlag til Kvikmyndasjóðs bíða efnda. Þegar slíkar ákvarðanir eru teknar bið ég ráðamenn um að staldra við og spyrja:

Hvað er raunverulegur sparnaður?

Er það sparnaður að veikja starfsemi sem skapar atvinnu, menningu, sjálfsmynd og samfélagslega umræðu?

Er það sparnaður að þrengja að möguleikum fólks til að skapa, tjá sig og miðla reynslu sinni ef afleiðingarnar birtast síðar annars staðar, í vanlíðan, einangrun, brottfalli úr atvinnulífi eða auknu álagi á heilbrigðis- og velferðarkerfið?

Slíkan kostnað sjáum við ekki endilega í næsta fjárlagafrumvarpi. Hann getur komið fram árum síðar og á allt öðrum stað í ríkisbókhaldinu. En hann er samt kostnaður.

Kvikmyndagerð snýst ekki aðeins um þá sem gera kvikmyndir. Hún snýst um sögurnar sem við segjum um okkur sjálf, raddirnar sem fá að heyrast og hvernig samfélag skilur sjálft sig. Kvikmynd getur opnað umræðu um það sem erfitt er að segja. Hún getur varðveitt reynslu, skapað samkennd og gefið fólki þá tilfinningu að það sé séð.

Þess vegna bið ég stjórnvöld ekki aðeins um að standa við gefin fyrirheit um eflingu Kvikmyndasjóðs. Ég bið þau um að horfa á stærri myndina. Að gefa gaum að vellíðan samfélagsins. Að horfa ekki aðeins á hvað menning kostar heldur líka á hvað hún skilar, og hvað það kostar þegar við veikjum hana.

Áður en hnífurinn er enn á ný settur í Kvikmyndasjóð skulum við því spyrja:

Erum við í raun að spara, eða erum við einfaldlega að færa reikninginn annað og senda hann inn í framtíðina?

Raunverulegur sparnaður felst ekki alltaf í því að eyða minna í dag.

Stundum felst hann í því að hafa kjark til að fjárfesta í samfélaginu áður en reikningurinn verður miklu hærri.

Það er sú heildarmynd sem ég bið ráðamenn að hafa fyrir augum þegar næstu ákvarðanir eru teknar.

Höfundur er kvikmyndaframleiðandi og leikstjóri.