Er það glæpur að vilja stunda á­byrgar fisk­veiðar?

Fjögur lönd hafa þegar prófað vistkerfisnálgunina. Niðurstöðurnar liggja fyrir, og þær eru sláandi.

Markmiðið með þessari grein er ekki að banna togveiðar. Það á aldrei að vera markmiðið. Markmiðið er að stunda fiskveiðar á ábyrgan hátt, þannig að hafið okkar geti haldið áfram að gefa, kynslóð eftir kynslóð. Er það glæpur? Það mætti halda það miðað við viðtökurnar sem maður fær þegar maður leyfir sér að spyrja gagnrýninna spurninga um íslenska fiskveiðistjórnun.

Áður hef ég skrifað um vandann. Hvernig botnvarpa hefur skemmt þá hluta hafsbotnsins við Ísland þar sem kóralrif hafa áður verið. Hvernig Íslenska kvóta kerfið lítur framhjá öllu sem ekki er beint mældur fiskstofn. Hvers vegna Hafrannsóknastofnun mælir enn þorsk eins og hann lifi í tómarúmi. Þessi grein snýst ekki um vandann. Hún snýst um lausnina, og um það sem þegar hefur verið prófað í öðrum löndum með góðum árangri.

Lausnin heitir ecosystem based fisheries management. Á íslensku: vistkerfisnálgun við fiskveiðistjórnun. ICES sjálft hefur skrifað EBFM leiðbeiningar fyrir aðildarríki sín. Aðferðin er ekki ný hugmynd og ekki tilraun. Hún hefur verið innleidd víða um heim: í Skotlandi, Englandi, Bandaríkjunum, Noregi og Nýja Sjálandi. Niðurstöðurnar liggja fyrir. Það sem vantar á Íslandi er ekki vísindin. Það er viljinn.

Hvað er nýja nálgunin?

Íslenska kvótakerfisnálgunin spyr eina spurningu: hversu mikið er til af þorski, og hversu mikið má veiða? Vistkerfisnálgunin spyr aðra: hvað þarf fæðukerfið að bera til þess að vera afkastamikið? Þetta er ekki sami hluturinn.

Munurinn felst í þremur atriðum. Í fyrsta lagi mælir EBFM ekki bara fiskstofninn sjálfan, heldur það sem hann lifir á: botndýr, fæðukerfið, búsvæðisbygginguna. Í öðru lagi tekur EBFM tillit til þess sem veiðarfærin gera við botninn, ekki bara hvað þau drepa af markmiðstegundinni. Í þriðja lagi metur EBFM samspilið milli tegunda. Þorskur, ýsa, karfi og steinbítur eru ekki sjálfstæðar bókhaldsfærslur, heldur hluti af sama net.

ICES orðar þetta einfaldlega: tilgangurinn er „resilient and productive ecosystems“. Þolmikið og afkastamikið kerfi. Ekki bara „það er ennþá þorskur“.

Dæmi 1: South Arran, Skotland

South Arran í Firth of Clyde, vesturströnd Skotlands, er besta dæmið sem til er um vistkerfisnálgun í verki. Sögulega var svæðinu rústað með skel plógum og botntrolli eftir að þriggja mílna mörkin voru afnumin 1984. Á tíunda áratugnum lýstu sjómenn og kafarar yfir samdrætti í fiski. Eitthvað þurfti að gera.

Árið 2008 var lítið No Take Zone (NTZ) sett upp í Lamlash Bay. Algjört veiðibann, ekki bara skerðing. 2014 var síðan stofnað 280 ferkílómetra verndarsvæði umhverfis suðurhluta eyjarinnar, með takmörkuðum botnveiðum innan svæðisins frá 2016. Tuttugu árum síðar liggja niðurstöðurnar fyrir, mældar af háskólunum í York og Glasgow:

• Á botninum sjálfum eru þrefalt fleiri lífverur og tvöfalt fleiri tegundir innan friðunarsvæðisins en utan þess, samkvæmt nýrri rannsókn sem birtist í maí 2026.
• King scallop er nú meira en 3,7 falt þéttari innan NTZ en hann var 2013, og þéttari þar en á svæðum opnum fyrir skel plógum norðaustan við eyjuna.
• Sumar tegundir hafa aukist um 400% frá því verndin var sett á.
• Botninn sjálfur er að endurbyggjast. Flóknari búsvæði (macroalgae, maerl, hydroids) eru komin aftur, og þau eru forsenda þess að ungviði af humri, krabba og hörpudisk komist á legg.

Þetta er ekki spá. Þetta eru mælingar yfir tíu ára tímabil. Það sem skiptir mestu máli í þessari sögu er afhverju þetta gerðist: ekki bara af því að veiðar voru stöðvaðar á tilteknum dýrum, heldur af því að botninn fékk frið. Búsvæðið byggðist upp aftur, og þar á eftir komu fiskarnir.

Dæmi 2: Lyme Bay, England

Lyme Bay í Suður Englandi er önnur sagan. Þar voru áhyggjur af eyðileggingu kletta rifja upp úr 1990. Fyrst voru sett upp lítil lokuð svæði 2001. Sum þeirra virkuðu, sum ekki, því sjálfboðin sátt heldur sjaldan. Árið 2008 var síðan stofnað formlegt 206 ferkílómetra verndarsvæði undir Statutory Instrument: algjört bann við botnvörpu og skel plógs veiðum, en kyrrstæð veiðarfæri (gildrur, net, kafarar) áfram leyfð.

Háskólinn í Plymouth hefur fylgt svæðinu eftir ár hvert síðan. Niðurstöðurnar eru meðal þeirra ítarlegustu sem til eru um verndarsvæði í tempraða beltinu:

• Bann við dregnum veiðarfærum leiddi til 95% aukningar í þéttni rif tengdra tegunda.
• Heildarfjöldi botndýrategunda hækkaði yfir tíu árum.
• Eftir verstu storma 2013 og 2014 jafnaði vistkerfið sig innan verndarsvæðisins mun hraðar en utan þess. Þetta er seiglan sem ICES talar um.
• Kyrrstæðu veiðarfærin veiddu meira: krabba, humra og hvítling. Það er ekki að allir tapi. Það er að annars konar veiðar græða.

Lyme Bay er nú notað af bresku ríkisstjórninni sem fyrirmynd að nýju Highly Protected Marine Areas. Þetta er ekki lengur tilraun. Þetta er stefna.

Dæmi 3: Georges Bank, Bandaríkin

Þetta dæmið hefur mestu þýðingu fyrir Ísland, því þetta er ekki lítill flói heldur stór banki, sambærilegur við Halamið eða Selvogsbanka að stærð og útgerðargildi. Í desember 1994 var stór hluti Georges Bank lokaður fyrir öllum botnveiðum: trolli, plóg veiðum, netum og línu. Ekki vegna umhverfisstefnu heldur vegna þess að þorskstofninn var hruninn og dómstóll skipaði stjórnvöldum að bregðast við.

Lokunin var algjör: Closed Area I, Closed Area II, og Nantucket Lightship. Yfir 20.000 ferkílómetrar samtals. Stærsta lokun af þessari tegund sem nokkurn tíma hefur verið framkvæmd í Norður Atlantshafi. Eftir áratug af mælingum liggja niðurstöðurnar fyrir, og þær eru sláandi:

• Hörpudiskur (sea scallop): 14 faldur lífmassi innan lokunarsvæðisins eftir fjögur ár. Það er ekki prósenta. Það er fjórtán sinnum meira.
• Ýsa (haddock): 5 faldur lífmassi árið 2001. Hrunið var orðið að endurkomu.
• Yellowtail flounder: yfir 800% aukning eftir lokunina.
• Þorskur (Atlantic cod): 50% aukning í lífmassa.
• Ýsustofninn óx tífalt frá 1995 til 2005. Árgangurinn 2003 var sá stærsti sem mælst hafði í áratugi.

Mikilvægasta atriðið í Georges Bank sögunni er þetta: hörpudiskurinn var ekki markmið lokunarinnar. Hann var aukaverkun. Þetta er nákvæmlega það sem EBFM spáir fyrir um: þegar þú lokar á botnveiðar á viðkvæmum svæðum þá kemur ekki bara markmiðstegundin til baka. Allt vistkerfið byggist upp, og þú endar með meiri verðmæti samtals en þú hafðir áður.

Hörpudiskaiðnaðurinn í New England varð að einum verðmætasta sjávarútvegsiðnaði Bandaríkjanna eftir lokunina. Sá iðnaður sem birtist upp úr henni er stærri en sá sem hrundi. Svarið var ekki að halda áfram að veiða eins og ekkert hefði í skorist. Svarið var að loka tilteknum svæðum, hleypa hluta þeirra svo aftur opnum á stýrðan hátt, og bíða eftir uppbyggingunni.

Dæmi 4: Noregur

Norska dæmið er öðruvísi en hin þrjú. Þar er ekki um landfræðilega lokun að ræða heldur stofnaðgreiningu, en hún er innbyggður hluti af EBFM nálguninni. Hugmyndin er einföld: ef þú meðhöndlar tvo aðskilda stofna sem einn, þá ofnýtir þú þann veikari og vannýtir þann sterkari.

Áður fyrr var norski þorskurinn meðhöndlaður sem einn stofn: North East Arctic cod (NEAC). Risastór, farfiskur, sem hrygnir með ströndum Noregs en lifir í Barentshafi. En á strandsvæðunum lifir líka annar þorskur, Norwegian Coastal Cod (NCC), sem ferðast lítið og er bundinn ákveðnum firði. Þessir tveir stofnar blandast tímabundið á hrygningarsvæðum, en eru erfðafræðilega aðgreindir.

Eftir áratuga ofveiði var norskum vísindum loksins gefið svigrúm til að aðgreina þá. ICES tók upp aðgreininguna formlega 2021, þegar Coastal Cod var skipt í tvo aðskilda matsstofna við 67°N. Aðgreindar veiðiráðgjafir komu í kjölfarið. Sjávarútvegsráðuneytið innleiddi sea sharing fyrir skip yfir 21 metra norðan 62°N. Togararnir mega ekki vera að flækjast inn á svæði sem strandveiðarflotinn nýtir. Þetta er beint dæmi um EBFM í verki: að viðurkenna að ekki er allt sami stofninn, og að stærri veiðarfæri valda öðrum áhrifum en minni.

Niðurstaðan: NCC er enn í endurbyggingu, en gerð er aðgreind áætlun fyrir endurreisn sem ICES fylgir eftir. Mestu skiptir að kerfið viðurkennir nú að strandþorskur og útgerðarþorskur eru ekki sami fiskurinn. Eitthvað sem Hafrannsóknastofnun hefur enn ekki fengist til að gera við Ísland, þrátt fyrir vísbendingar um sömu erfðafræðilegu mynstur hér.

Rauði þráðurinn

Fjögur dæmi, fjögur lönd, fjórar mismunandi útfærslur. En sami rauði þráðurinn:

• Botninn skiptir máli. Þegar þú verndar botninn, og þar með búsvæðin, ungviðið og fæðukerfið, þá kemur fiskurinn aftur. Þegar þú verndar bara fiskinn án þess að snerta á botninum, þá ertu enn að rífa upp eldhúsið hans á hverri viku.
• Niðurstöðurnar eru mælanlegar. Þetta eru ekki fræðileg líkön. Þetta eru þrír, fjórtán, tuttuguföld aukning, mæld af háskólarannsóknarteymum yfir áratug.
• Tíminn er ekki langur. Þrír mánuðir eftir lokun byrjar uppbyggingin. Fimm til tíu ár gefa mælanlegan lífmassa. Tuttugu ár gefa nýtt jafnvægi.
• Það tapa ekki allir. Kyrrstæð veiðarfæri, krókaveiðar og strandveiðar græða þegar botninn er ekki rifinn upp árlega.
• Útflæðisáhrif (spillover) eru raunveruleg. Þegar fiskur og hörpudiskur byggjast upp innan lokunarsvæðisins, þá flæðir hluti yfir til veiðanlegra svæða umhverfis. Þetta er ekki bara um náttúruna. Þetta er um verðmæti.

Þetta er ekki bann á togveiðar

Það er mikilvægt að segja þetta beint, því málið er svo oft mistúlkað. Vistkerfisnálgunin snýst ekki um að banna togveiðar. Hún snýst um að stunda þær á ábyrgan hátt. Á réttum stöðum. Með réttum veiðarfærum. Á réttum tíma. Þannig að næsta kynslóð sjómanna geti haldið áfram að veiða líka.

Í South Arran eru togveiðar enn stundaðar utan friðunarsvæðisins. Í Lyme Bay sömuleiðis. Í Georges Bank var hluti lokuðu svæðanna opnaður aftur á stýrðan hátt þegar hörpudiskurinn hafði byggst upp, með takmörkunum á veiðarfærum til að lágmarka aukaafla og verja viðkvæmasta botninn. Þetta er ekki vinnsla á algjörum lokunum. Þetta er stýring.

Spurningin er ekki: viljum við togveiðar eða viljum við þær ekki? Spurningin er: viljum við veiðar sem virka yfir tíma, eða viljum við veiðar sem rífa undan sjálfum sér?

Það sem þetta þýðir fyrir Ísland

Lokunarsvæði eru ekki ný uppfinning við Ísland. Hafrannsóknastofnun hefur sjálf lagt til varanlegar lokanir á viðkvæmum kóralsvæðum (sjá HV 2021/49 og HV 2021/50). En þessum tillögum hefur ekki verið framfylgt. Aðrar hafa verið settar fram í minni mynd en lagt var til. Aflvísirinn var síðan felldur úr lögum 2023, sem opnaði grunnsævi fyrir togveiðum sem áður var lokað.

Vandinn á Íslandi er ekki að okkur vanti vísindin. Þau eru þegar til, og Hafró hefur lagt til mörg þeirra svæða sem ætti að loka. Vandinn er pólitískur. Enginn er tilbúinn að taka skrefið frá gallaðri veiðistjórnun yfir í EBFM, vegna þess að það myndi þýða færri togslóðir í ár, í von um meira líf eftir áratug. Það kostar pólitískt hugrekki, og því miður höfum við lítið séð af því undanfarið.

Erlendis hefur þetta skref verið tekið. Niðurstöðurnar liggja fyrir. South Arran. Lyme Bay. Georges Bank. Norski strandþorskurinn. Þetta eru ekki tilraunir. Þetta eru staðfest dæmi um að EBFM virkar, og að það bætir fiskveiðar.

Spurningin er ekki hvort Ísland á að taka þetta skref. Spurningin er hvenær, og hversu mikið hefur þá þegar tapast af því sem hefði getað komið aftur.

Er það glæpur að vilja stunda ábyrgar fiskveiðar? Að vilja að börnin okkar erfi sjó sem er jafn ríkur og sá sem afi okkar þekkti? Að vilja að botninn fái frið svo fiskurinn fái fæðu? Að vilja stærri fjölbreytileika í kringum Ísland, en ekki bara stærri kvóta á einum stofni á hverju ári?

Ef það er glæpur, þá játa ég sekt mína. En ég trúi því ekki að það sé glæpur. Ég trúi því að það sé skylda okkar.

Höfundur er stjórnarmaður í Strandveiðifélagi Íslands.

Heimildir

Hafrannsóknastofnun (2021). HV 2021/49 og HV 2021/50: Friðuð svæði innan landhelgi Íslands og viðkvæm vistkerfi. hafogvatn.is

ICES (2019, 2021, 2023). Guidelines for Ecosystem Based Fisheries Management. International Council for the Exploration of the Sea.

Howarth, L.M., o.fl. (2015). Effects of ecosystem protection on scallop populations within a community led temperate marine reserve. Marine Biology, 162.

Stewart, B.D., Howarth, L.M., o.fl. (2020). Marine Conservation Begins at Home: How a Local Community and Protection of a Small Bay Sent Waves of Change Around the UK and Beyond. Frontiers in Marine Science.

Community of Arran Seabed Trust / COAST (2008-2026). Long term monitoring of the Lamlash Bay No Take Zone and South Arran MPA. Háskólinn í York og háskólinn í Glasgow. arrancoast.com

Rewilding Britain (2026). Threefold increase in seafloor life: South Arran MPA monitoring results. rewildingbritain.org.uk

Sheehan, E.V., o.fl. (2013-2024). Lyme Bay Reef Recovery: Long term Monitoring Project. University of Plymouth Marine Conservation Research Group.

Singer, R. og Jones, P.J.S. (2021). Lyme Bay marine protected area: A governance analysis. Marine Policy.

Brodziak, J., o.fl. (2008). The nascent recovery of the Georges Bank haddock stock. Fisheries Research, 94.

Murawski, S.A., o.fl. (2000). Large scale closed areas as a fishery management tool in temperate marine systems: The Georges Bank experience. Bulletin of Marine Science.

Woods Hole Oceanographic Institution. Do Marine Protected Areas Really Work? whoi.edu/oceanus

Breistein, B., o.fl. (2022). Analysis of coastal cod sampled on spawning sites reveals a genetic gradient throughout Norway’s coastline. BMC Genetics.

Dahle, G., o.fl. (2018). Genomic analysis reveals neutral and adaptive patterns that challenge the current management regime for East Atlantic cod Gadus morhua L. Evolutionary Applications.

ICES (2021). Benchmark workshop on coastal cod stocks. Stofnaðgreining Coastal Cod við 67°N.

Marine Stewardship Council (2023). Norwegian inshore cod and haddock MSC certification regained. msc.org

CEFAS (febrúar 2026). Carbon release from bottom trawling: revised estimates. Centre for Environment, Fisheries and Aquaculture Science.