„Mjög af­brýðisöm“ út í Röggu nagla

„Þetta er auðvitað lánaform sem er orðið úrelt að öllu leyti,“ segir Helga um hið íslenska verðtryggða húsnæðislán.

Hún kafaði ofan í verðtrygginguna í nýjum hlaðvarpsþætti sem gefinn er út af Gímaldinu og er titlaður Verðtryggðu lánin sem aldrei lækka.

Helga ræddi niðurstöðuna í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni og segir kveikjuna að verkefninu hafa verið viðtöl við íslenska bankastjóra í sama þætti þar sem þeir töluðu fyrir brotthvarfi verðtryggða lánaformsins.

Hún bendir á að mikil hreyfing hafi verið í átt að óverðtryggðum húsnæðislánum eftir fjármálahrunið 2008. Þetta hafi svo snúist við þegar verðbólga og stýrivextir fóru að hækka eftir heimsfaraldur Covid-19.

„Þetta var einn þriðji verðtryggð lán og tveir þriðju óverðtryggð hjá Arion banka. Nú eru hlutföllin jöfn sem er ekki góð þróun,“ segir Helga.

Íslenska lánið hækkað um ellefu milljónir

Helga ræðir við lántaka í hlaðvarpsþættinum sem lýsa reynslu sinni af þessu umdeilda lánaformi.

„Ég tek þarna dæmi Helgu Bjargar sem keypti sér íbúð 2005 og þá var lánið á fimmtán milljónir. Svo gátu þau endurfjármagnað því að fasteignamatið hafði snarhækkað og þau fengu milligjöf þarna á milli. Á dauða sínum áttu þau von en ekki að það lán upp á 33 milljónir myndi hlaða á sig ellefu milljóna króna höfuðstól. Þetta er það sem fólk er að lenda í mjög mikið eftir þessa verðbólgu.“

Helga hefur einnig skoðað hvað hafi áhrif á vísitölu neysluverðs sem er eins konar mælitæki fyrir verðbólgu.

„Það er allt sem við heimilin þurfum að leggja út fyrir. Það er bensín og það er matur og það eru föt og það eru opinber gjöld og það er þjónusta, klipping, ræktin, það er allt. Þetta er allt reiknað inn í vísitöluna. Til dæmis hækkaði vísitalan um 0,39 prósent frá ágúst til september.

Á mannamáli þýðir það fyrir verðtryggt lán að eftir tvo mánuði munu verðtryggð lán hækka. Til dæmis ef ég tæki tíu milljóna króna verðtryggt lán þá hækkar það um 39 þúsund krónur, bara höfuðstóllinn, og afborganirnar hækka líka um 0,39 prósent.“

Lántakinn taki áhættuna

Helga gerir athugasemd við að lántakinn taki á sig alla áhættuna sem fylgi verðlagsþróun þegar hann er með verðtryggt lán í staðinn fyrir að áhættunni sé deilt með lánastofnuninni.

„Það eru miklir hagsmunir í húfi og mér þætti mjög áhugavert að heyra hvað lífeyrissjóðirnir hafa að segja. Því að þar liggja raunverulegu verðtryggðu hagsmunirnir. Þess vegna er mjög erfitt að vinda ofan af verðtryggingunni,“ bætir hún við. 

Það kemur í hlut lífeyrissjóða að ávaxta eign lífeyrisþega með þeim hætti að hún haldi í við verðbólgu yfir áratugaskeið. 

Helga bætir við að verðtryggingin sé stór áskorun fyrir íslensk stjórnvöld.

Hvað fannst þér svona koma þér persónulega á óvart þegar þú fórst á kaf ofan í þetta?

„Ég ber sem sagt saman sögur Helgu Bjargar hér á landi og Ragnhildar Þórðardóttur úti í Danmörku. Þar var þvílíkt úrval af lánaformum sem þau gátu bara valið úr og þau keyptu íbúð á 49 milljónir.“

Íbúðin hafi verið 85 fermetrar að stærð á Norðurbrú í Kaupmannahöfn. Hverfið hafi ekki verið jafn vinsælt á sínum tíma en sé í dag með þeim eftirsóknarverðustu í borginni. Því hafi eignin hækkað töluvert í verði frá kaupunum fyrir um tíu árum.

„Þau voru að taka fyrst lán upp á rúmlega eitt prósent [vexti] 2016 og ég bara gapti. Svo ákváðu þau að endurfjármagna af því að það er þjóðaríþrótt í Danmörku að endurfjármagna. Þar endurfjármagna allir því að í endurfjármögnuninni felst niðurgreiðsla á höfuðstólnum, ekki viðbót eins og hjá Helgu Björgu. Það kom mér svolítið mikið á óvart,“ segir Helga.

Líkt og formaður Neytendasamtakanna segir í þættinum þá fer hún ekki endilega fram á það að Íslendingar beri sig saman við Danmörku í þessum efnum.

„En megum við bera okkur saman við frændur okkar í Færeyjum sem eru bara með 4,5 eða 4,8 prósent fasta vexti í 30 ár óverðtryggt?“