EES málið, ESA og full­veldi Ís­lands og tími komin til varna

Það er sjaldgæft að lítil þjóð standi frammi fyrir árekstri sem snertir sjálfan kjarna fullveldisins. En nú er Ísland komið í slíka stöðu. ESA hefur ákveðið að höfða samningsbrotamál gegn Íslandi vegna bókunar 35, þrátt fyrir að Ísland hafi beitt lögskýringarreglunni í 30 með fullu samþykki ESA, EFTA dómstólsins og ESB. Þetta er ekki hefðbundið samningsbrotamál. Þetta er tilraun til að breyta samningssambandi sem hefur verið í gildi í þrjá áratugi, ekki vegna brots Íslands, heldur vegna þess að túlkun ESA hefur breyst.

Þetta er árekstur sem snýst ekki um lagatæknileg atriði. Hann snýst um fullveldi. Hann snýst um stjórnarskrá. Hann snýst um það hvort viðskiptasamningur geti í tímans rás orðið að pólitískri þvingun á lýðræðisrétt ríkja, ekki vegna samningsins sjálfs, heldur vegna túlkunar annars aðila á samningnum.

Í 30 ár beitti Ísland lögskýringarreglunni í bókun 35. ESA vissi af því. ESA samþykkti það. ESA gerði aldrei athugasemd. Þetta er kallað aðgerðarleysi stjórnvalds, og í þjóðarétti hefur það lagalega þýðingu: ef samningsaðili samþykkir framkvæmd í áratugi án athugasemda, þá verður sú framkvæmd hluti af samningssambandinu. ESA getur ekki vaknað eftir 30 ár og sagt: „Við höfum ákveðið að túlka þetta öðruvísi. “

Samningur breytist ekki með geðþótta. Túlkun breytist ekki með pólitískum vindum. Fullveldi ríkja breytist ekki með tilkynningu frá ESA.

Þess vegna er Ísland skylt að taka til varna. Ekki aðeins lagalega, heldur pólitískt. Ef Ísland gefst upp, þá er það orðið fordæmi. Það myndi þýða að ESA geti breytt samningnum með túlkun. Það myndi þýða að stjórnarskráin sé ekki lengur æðri. Það myndi þýða að EES sé ekki lengur viðskiptasamningur, heldur yfirríkisréttur. Það myndi þýða að fullveldi Íslands sé háð túlkun erlendra stofnana.

Það má aldrei gerast.

Besta varnarstefna Íslands er þríþætt: lagaleg, pólitísk og diplómatísk.

Lagalega á Ísland að segja: „Aðgerðarleysi ESA í 30 ár jafngildir samþykki. Túlkun ESA hefur breyst — ekki framkvæmd Íslands. Stjórnarskráin er æðri. “

Þetta er sterkasta lagalega vörn sem Ísland hefur. Hún er einföld, skýr og óhrekjanleg.

Stjórnarskrárlega á Ísland að segja: „Alþingi má ekki samþykkja samning sem gengur framar stjórnarskrá. EES er viðskiptasamningur, ekki yfirríkisréttur. Ef ESA vill breyta samningnum, þá þarf ESA að breyta samningnum, ekki Ísland stjórnarskrá. “

Þetta er grundvallarregla lýðræðis. Hún er ófrávíkjanleg.

Pólitískt á Ísland að beita þeim vopnum sem það hefur og þau eru sterkari en margir gera sér grein fyrir. Ísland er lykillinn að norðurslóðum. ESB hefur í áratugi reynt að komast inn á norðurslóðir, en það er Ísland sem ræður aðganginum.

Ísland getur sagt: „Ef ESA heldur áfram að þrýsta á stjórnarskrárbreytingu, þá mun Ísland endurskoða alla samvinnu á norðurslóðum”. Þetta er ekki hótun, þetta er staðreynd. Norðurslóðir eru stærsta geópólitíska svæði 21. aldarinnar. Ísland er lykillinn. ESB veit það. ESA veit það. NATO veit það.

Viðskiptalega á Ísland að segja: „Ef ESA heldur áfram að þrýsta á stjórnarskrárbreytingu, þá mun Ísland íhuga uppsögn EES samningsins. “

ESB vill EES meira en Ísland. ESB vill halda Noregi og Íslandi innan innri markaðar. ESB vill ekki missa fiskveiðisamstarf, orkuflutningssamstarf eða norðurslóðasamstarf. Ef Ísland hótar uppsögn, þá mun ESA bakka. Þetta er einfaldlega staða valdajafnvægis.

Diplómatískt á Ísland að segja: „Við erum ekki að brjóta samning. Við erum að verja stjórnarskrá. Við erum að verja lýðræði. Við erum að verja fullveldi. ESA er að reyna að breyta samningnum með nýrri túlkun“ Þetta er boðskapur sem enginn dómstóll getur hnekkt.

Í heild sinni er málið einfalt: Ísland hefur beitt lögskýringarreglunni í 30 ár með samþykki ESA. ESA er nú að reyna að breyta samningnum með túlkun. Ísland má ekki gefast upp. Ísland verður að verja stjórnarskrá sína, fullveldi sitt og hagsmuni sína á norðurslóðum.

Ef ESA vill fara í mál, þá á Ísland að mæta þeim af fullri festu. Ef ESA vill þrýsta á stjórnarskrárbreytingu, þá á Ísland að segja nei. Ef ESA vill breyta samningnum með túlkun, þá á Ísland að segja: „Samningur breytist ekki með geðþótta. “

Fullveldi er ekki samningsatriði. Stjórnarskrá er ekki samningsatriði. Lýðræði er ekki samningsatriði.

Og Ísland á aldrei að láta ESA segja sér annað.

Höfundur er byggingafræðingur.