Getur Gufunesið talist skapandi hverfi ef List­húsið lokar?

Opið bréf til borgarstjórnar Reykjavíkur:

Nú á dögunum sagði Reykjavíkurborg upp leigusamningi Listhússins að Gufunesvegi 40.

Í tvo áratugi hefur byggst upp í húsinu samfélag myndlistarmanna, hönnuða, arkitekta, tónlistarfólks og frumkvöðla. Þetta sjálfsprottna samfélag var innblástur borgarinnar að „skapandi hverfi í Gufunesi,“ sem er enn grunnurinn að skipulagi svæðisins. Með uppsögn á leigusamningunum má segja að hryggjarstykkinu í þessu „skapandi hverfi“ sé fjarlægt og fótunum kippt undan þeim fjölbreyttu verkefnum sem þar eru unnin, verkefni sem hafa haft samfélagslegan ávinning langt út fyrir Gufunesið.

Í deiliskipulagi Gufuness er kveðið á um sjálfbæra byggðaþróun þar sem atvinnurekstur, skapandi iðnaður, listir, menning og íbúðir geti þróast saman. Þetta er frábær hugmynd sem borgin og fasteignafélög hafa m.a. kynnt við sölu fasteigna í hverfinu. Skapandi samfélag er þó ekki bara orði á blaði. Það verður aðeins til þegar fólk hefur húsnæði, tíma og stöðugleika til að skapa eitthvað saman. Það er einmitt það sem hefur gerst í Listhúsinu. Fjölmörg dæmi eru um íbúa sem fluttu í hverfið vegna þessa aðdráttarafls.

Umhverfi og aðstaða hefur bein áhrif á það sem við leyfum okkur að skapa og Listhúsið er um margt algjörlega einstakt. Stærð rýmanna innanhúss og gríðarleg lofthæð eiga sér vart hliðstæðu í borginni, hráleiki þeirra og umhverfisins í kring veita mikið frelsi til athafna og tilrauna. Saga svæðisins og byggingin, þ.e. gamla Áburðarverksmiðjan, hefur verið sem næringarríkur jarðvegur þar sem grasrótin hefur náð rótarskoti og sprungið út.

Tækifærið er NÚNA! Um víða veröld hafa gömul iðnaðarsvæði og verksmiðjur verið nýttar undir skapandi starfsemi eftir að þær hafa hætt að þjóna upprunalegu hlutverki sínu. Þessi verkefni hafa oft orðið kjarnastarfseminn í hverfum, bæjum og borgum. Nærtækustu dæmin hérlendis eru Síldarverksmiðjun á Hjalteyri, Sköpunarmiðstöðin á Stöðvarfirði og LungA skólinn á Seyðisfirði. Öll hafa þau sett mikinn brag á sína bæi og í sumum tilfellum komið þeim á kortið utan landsteinanna.

Af sambærilegum verkefnum erlendis má nefna Institut for X í Árósum, Blivande í Stokkhólmi og NDSM í Amsterdam. Aðstandendur Listhússins hafa farið í formlegar heimsóknir á alla þessa staði og fleiri til. Þar hafa þeir öðlast dýrmæta þekkingu sem hefur nýst við uppbyggingu, starf og rekstur Listhússins. Öll þessi verkefni eru sjálfsprottin og eiga það sameiginlegt að hafa oft mætt litlum skilningi borgaryfirvalda til að byrja með. Þau hafa þurft að berjast fyrir tilvist sinni en á þeirri vegferð orðið órjúfanlegur hluti af nærumhverfi sínu og dregið með tímanum að sér menningu og mannlíf.

Goddur heitinn, Guðmundur Oddur Magnússon, listamaður og prófessor í grafískri hönnun, bjó og starfaði í Gufunesi. Hann talaði oft um að tækifæri eins og Listhúsið í Gufunesi kæmi kannski á tuttugu ára fresti … ef borgin væri heppin. Þessu tækifæri má ekki klúðra!

Hverju er borgin að fórna?

Meðal frumbyggja Listhússins og „skapandi hverfis í Gufunesi“ er Helgi Gíslason myndhöggvari, sem hefur starfað í húsinu í tuttugu og eitt ár. Einnig má nefna hljóðverið

Gufunes Radíó, en í átján ár hafa þeir Dagur Kári Pétursson og Orri Jónsson byggt það upp. Fyrir átta árum fór starfsemi tengd kvikmyndaiðnaðinum að koma í hverfið, svo sem Kukl, RVK Studios og Loftkastalinn. Árið 2021 varð Gufunes síðan mikilvægur suðupunktur lista og menningar þegar borgin bauð listafólki pláss á svæðinu. Áður tóm rými fylltust af skapandi starfsemi og úr varð mikil orka þar sem fjölbreyttir hópar tóku höndum saman. Verkefni á borð við Fúsk, Slökkvistöðina og Verkvinnsluna urðu til. Tvö síðastnefndu hafa jafnframt aðsetur í Listhúsinu. Þá má ekki gleyma fyrnefndum Goddi, sem ljósmyndaði þróunina og var eins konar andlegur leiðtogi hverfisins.

Árið 2022 var hringrásarhátíðin Rusl Fest haldin í Gufunesi með þátttöku allra ofantalinna aðila, auk þess sem gestir frá Institut for X og Blivande tóku þátt. Áherslan var á að sameina þverfaglega listhópa um endurvinnslu á ýmiskonar úrgangi. Hátíðin stóð í viku og samanstóð af vinnustofum, viðburðum, sýningum, fyrirlestrum og tónleikum. Hópurinn sem stóð að henni var valinn Listahópur Reykjavíkur árið 2022.

Mörg nýsköpunarverkefni hafa kviknað og þróast í Listhúsinu síðan. Þar má nefna:

● Rúststeinar. Verkefni sem leitast við að endurnýta múrbrotsafgang sem fellur til við niðurrif húsa.

● Hamphúsið. Þar er íslenskur hampur rannsakaður sem byggingarefni. Hús úr hampi var reist í Grímsnesi.

● Torfbær í Hraundal. Skógarhögg og vinnsla innlends timburs og smíði torfbæjar frá grunni.

● Borgartunnan. Hönnun flokkunartunnu fyrir almenningsrými.

● Hydram. Þróun aðferða til að nýta iðnaðargufu á nýjan hátt. s.s. við orkuframleiðslu.

● Skiltamálun Reykjavíkur. Setti m.a. af stað verkefnið Litrík Reykjavík þar sem tilhneigingin að mála og byggja hús með gráum lit er skoðuð og leitast leiða við að varðveita Reykjavík sem litríka borg.

Mörg þessara verkefna hafa hlotið háar fjárhæðir í styrki en framhaldi þeirra er teflt í óvissu með uppsögninni. Þá eru ótaldar allar þær sýningar, tónleikar og viðburðir, sem fylgt hafa starfseminni og eru á dagskrá en eru nú í uppnámi. Öll þau listaverk, bíómyndir og tónlist sem unnið hefur verið að í Listhúsinu en þarf nú að setja á bið. Útlagður kostnaður leigjenda við að aðlaga húsið að starfseminni í gegnum árin hleypur á milljónum og vinnustundirnar eru taldar í þúsundum.

Mörg hundruð manns hafa nýtt sér aðstöðuna í Listhúsinu í gegnum árin. Samtakamátturinn og sköpunargleðin sem þar hefur ríkt er ekki sjálfgefin. Nú þegar hefur skapandi vinnurýmum fyrir listamenn í Gufunesi fækkað verulega. Fyrir fjórum árum voru fimm byggingar í Gufunesi með starfsemi fyrir listafólk og frumkvöðla. Ef Listhúsið lokar verður aðeins ein eftir. Eftir verða vissulega fyrirtæki og starfsemi í skapandi greinum, t.d. tengdum kvikmyndaiðnaðinum. Fyrirtæki í skapandi greinum eru mikilvægur hluti af skapandi hverfi en þau standa ekki ein undir skapandi samfélagi. Þau koma ekki í stað þeirrar grasrótarorku, fjölbreytni og hugsjónardrifnu menningar sem verður til þegar fjöldi sjálfstæðra einstaklinga og smárra starfseininga fær að starfa saman yfir langan tíma. Ef Listhúsinu verður gert að loka er því hætta á að samfélagið í Gufunes verði talsvert fátækara. Það má velta því fyrir sér hversu margar byggingar í hverfi þurfi að hýsa listafólk til þess að það geti talist „skapandi hverfi?“

Ósk um lausnamiðað samtal

Eftir að kviknaði í leikmyndageymslu í Gufunesi janúar á þessu ári réðst borgin í brunaúttekt, m.a. á Listhúsinu. Við uppsögn leigusamningsins hefur borgin vísað í niðurstöður úttektarinnar. Brunavarnir eiga auðvitað að vera í lagi, um það er ekki deilt. Leigjendur bentu sjálfir á vankanta á brunavörnum fyrir þremur árum og fengu þá brunahönnuð til liðs við sig. Þeir voru tilbúnir að fjármagna nauðsynlegar framkvæmdir ef langtímaleigusamningur fengist á móti. Leigjendur hafa ítrekað leitast eftir samtali við borgarráð og eignastofu Reykjavíkur um málið en ekki orðið ágengt ennþá.

Hingað til hafa leigjendur séð um nær allt viðhald á húsnæðinu með tilheyrandi virðisaukningu fyrir borgina. Ef leigjendum væri boðinn langtíma samningur myndu strax skapast forsendur fyrir mun metnaðarfyllri aðgerðum. Ein hugmynd væri t.d. að nýta

byggingarefnin sem verið er að þróa innandyra til þess að klæða húsið að utan. Einnig mætti fegra ásýnd þess með vegglist.

Leigjendur hafa ítrekað boðið núverandi borgarstjórn að koma í Listhúsið. Að sjá starfsemina, rýmin og upplifa samfélagið sem hefur orðið til í húsinu. Einnig hafa þeir boðið upp á samtal um mögulegar lausnir. Borgarstjórn hefur enn ekki þegið boðið - en það stendur enn.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir hverfist ekki bara um Listhúsið. Er ætlunin að varðveita samfélag sem hefur þróast og byggst upp á löngu tímabil - eða á að granda því, krossa fingur, og vona að eitthvað sambærilegt verði til síðar? Ef Reykjavík vill að Gufunes verði skapandi hverfi þarf hún ekki að byrja upp á nýtt. Hún þarf bara að byggja á þeim verðmætum sem þar eru.

Leigjendur hafa engan áhuga á því að vera byrði á borginni heldur óska þeir eftir skilningi á framlaginu sínu til samfélagsins, bæði fyrir Gufunesið og borgina alla. Leigjendur vilja lausnamiðað samtali svo sú skapandi uppbygging sem hefur blómstrað í húsinu undanfarin ár megi halda áfram til framtíðar.

Höfundur er listamaður og hönnuður og rekur Verkvinnslunna í Listhúsinu.