65 milljarða halli ef svart­sýna sviðs­myndin rætist

Sviðsmyndirnar eru ekki spár heldur sýna hvað gæti gerst ef efnahagsþróunin víkur frá grunnforsendum frumvarpsins. Grunnsviðsmynd fjárlagafrumvarpsins gerir ráð fyrir 4,7 milljarða afgangi ríkissjóðs. 

Í greinargerð fjárlagafrumvarpsins segir fjármála- og efnahagsráðuneytið óvissu um efnahagshorfur hafa aukist vegna átaka í Miðausturlöndum. Átökin hafi raskað flutningum um mikilvægar siglingaleiðir og hærra olíuverð aukið verðbólguþrýsting. Viðskiptakjör Íslands hafi þó ekki versnað vegna þess að verð á sjávarafurðum og áli hafi einnig hækkað.

Hættan á þrálátri verðbólgu sé meiri þar sem verðbólguvæntingar séu yfir 2,5 prósenta markmiði Seðlabankans. Á móti geti hraður vöxtur nýrra útflutningsgreina með mikla framleiðni styrkt hagkerfið.

Um 65 milljarða halli í svartsýnu sviðsmyndinni

Í grunnsviðsmynd fjárlagafrumvarpsins gerir fjármála- og efnahagsráðuneytið ráð fyrir 1,8 prósenta hagvexti, 3,6 prósenta meðalverðbólgu á árinu 2027, 1,1 prósents samdrætti í fjárfestingu og 4,8 prósenta skráðu atvinnuleysi. Verðbólgutalan er meðaltal alls ársins 2027 samkvæmt spá Seðlabankans, ekki spá um stöðuna í ársbyrjun.

Í svartsýnu sviðsmyndinni gerir ráðuneytið ráð fyrir að meðalverðbólga verði yfir 4,6 prósentum, hagvöxtur breytist í um 0,2 prósenta samdrátt og atvinnuleysi fari yfir 5,8 prósent. Fjárfesting yrði um þremur prósentum minni að umfangi en í grunnsviðsmyndinni, þar sem þegar er gert ráð fyrir 1,1 prósents samdrætti milli ára.

Fjármála- og efnahagsráðuneytið tilgreinir ekki hversu háir vextir yrðu eða hversu lengi þeir héldust háir. Aðeins kemur fram að þeir myndu haldast háir lengur en í grunnsviðsmyndinni.

Í frumvarpinu eru tekjur ríkissjóðs áætlaðar 1.708,5 milljarðar króna og útgjöldin 1.703,8 milljarðar. Ráðuneytið metur að í svartsýnu sviðsmyndinni yrðu tekjurnar tæplega 30 milljörðum lægri en sú áætlun og útgjöldin 35 til 40 milljörðum hærri. Afkoman gæti því orðið allt að 70 milljörðum lakari og 4,7 milljarða afgangurinn snúist í um 65 milljarða halla.

Fjármála- og efnahagsráðuneytið áætlar að rúmlega tíu milljarðar af útgjaldaaukningunni komi til vegna meira atvinnuleysis. Hvert prósentustig í atvinnuleysi auki útgjöld ríkissjóðs um níu til tíu milljarða króna. Um 20 milljarðar til viðbótar kæmu til vegna hærri vaxtagjalda og verðbóta af verðtryggðum lánum. Um fimmtung aukningarinnar mætti rekja til þess að önnur útgjöld hækkuðu með verðlagi.

Skuldir ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu eru áætlaðar 2.109 milljarðar króna í grunnsviðsmyndinni, eða 37,8 prósent af landsframleiðslu. Ráðuneytið segir hlutfallið fara í 39,5 prósent í svartsýnu sviðsmyndinni. Frumvarpið birtir ekki þá skuldafjárhæð í krónum.

Afgangurinn gæti orðið 25 milljarðar

Í bjartsýnu sviðsmynd fjármála- og efnahagsráðuneytisins yrði hagvöxtur um 3,3 prósent í stað 1,8 prósenta. Fjárfesting yrði um þremur prósentum meiri að umfangi en í grunnsviðsmyndinni og atvinnuleysi minna, án þess að tiltekið sé hversu mikið. Meðalverðbólga yrði áfram svipuð og 3,6 prósenta verðbólgan í grunnsviðsmyndinni.

Ráðuneytið metur að tekjur ríkissjóðs yrðu um 15 milljörðum meiri en áætlaðir 1.708,5 milljarðar og afkoman um 20 milljörðum betri en áætlaður 4,7 milljarða afgangur. Afgangurinn yrði því um 25 milljarðar. Skuldahlutfallið yrði 37,5 prósent í stað 37,8 prósenta.

Óvissa um Betri samgöngur og Ölfusárbrú

Í áhættugreiningu fjárlagafrumvarpsins segir fjármála- og efnahagsráðuneytið áhættu tengjast endurlánum og stórum verkefnum, þar á meðal Betri samgöngum, Göng og brú og Ölfusárbrú. Ráðuneytið segir kostnað, framkvæmdatíma, fjármögnun og tekjur geta þróast öðruvísi en áætlað sé.

Betri samgöngur segja í árshelmingsskýrslu sinni að enn sé unnið að útfærslu fjármögnunar. Samkvæmt skýrslunni þurfi að afla 143 milljarða króna, á verðlagi mars 2024, eftir árið 2030 með flýti- og umferðargjöldum eða öðrum fjármögnunarleiðum ríkisins.

Í fjárlagafrumvarpinu kemur fram að Göng og brú ohf. sé ríkisfélag sem byggi á grunni Vaðlaheiðarganga hf. Horft sé til þess að meðal fyrstu verkefna félagsins verði fjármögnun Ölfusárbrúar og framkvæmd Fljótaganga, sem stefnt sé að því að hefja á seinni hluta árs 2027. Taki félagið fjármögnun brúarinnar ekki að sér þurfi ríkissjóður að fjármagna hana að fullu við afhendingu árið 2028.