Getur maður verið ras­isti án þess að gera sér grein fyrir því?

Ég hef búið á Íslandi í meira en tuttugu ár.

Ísland hefur gefið mér mjög margt. Ég hef upplifað hér mikla gleði, byggt upp líf mitt og lengst af fundið mig heima.

En ég hef líka upplifað aðstæður sem hafa sært mig. Stundir þar sem mér fannst komið öðruvísi fram við mig vegna þess að ég var útlendingur eða vegna þess að íslenskan mín var ekki nógu örugg.

Í dag er staða mín önnur. Ég er sterkari en áður, þekki samfélagið betur og hef lært að standa með sjálfum mér. Ég hef líka lært að verja sjónarmið mín á íslensku þegar þess þarf.

En það tók tíma.

Og einmitt þess vegna hugsa ég oft um þá sem eru nýkomnir, eru enn að læra tungumálið og hafa ekki enn öðlast sama öryggi.

Á þessum árum hef ég lært að það er mikill munur á því að geta talað tungumál og því að standa jafnfætis öðrum þegar tungumálið verður hluti af valdajafnvæginu.

Flestir sem flytja til Íslands vilja læra íslensku. Margir leggja mikið á sig. Þeir fara á námskeið, tala íslensku í vinnunni, lesa, hlusta og reyna aftur og aftur, jafnvel þótt þeir geri mistök.

En að læra nýtt tungumál sem fullorðinn einstaklingur tekur tíma. Á meðan maður er að læra getur maður verið berskjaldaðri en maður gerir sér grein fyrir.

Þetta sést sérstaklega á vinnumarkaði.

Það er eitt að geta spjallað við samstarfsfólk á kaffistofunni eða sinnt daglegum verkefnum á íslensku. Það er allt annað að sitja á fundi þar sem fólk talar hratt, ræða réttindi sín, skilja ákvæði í ráðningarsamningi eða kjarasamningi eða mótmæla ákvörðun yfirmanns þegar maður þarf að velja orð sín af mikilli nákvæmni.

Þar getur tungumálið skyndilega orðið að valdatæki.

Ekki endilega vegna þess að einhver segi beint:

„Þú ert útlendingur og þess vegna skiptir skoðun þín minna máli.“

Mismunun birtist sjaldnast svona augljóslega. Hún er oft miklu lúmskari.

Hún getur falist í því að gert sé ráð fyrir að viðkomandi skilji ekki nógu vel. Að hlutir séu ekki útskýrðir almennilega. Að einstaklingur þori ekki að spyrja aftur af ótta við að virðast óhæfur. Eða að hann samþykki eitthvað sem hann hefði annars mótmælt vegna þess að hann er ekki viss um hvort hann hafi skilið allt rétt.

Og stundum getur einhver nýtt sér þessa óvissu.

Skortur á fullkominni íslensku þýðir ekki skort á þekkingu, greind eða réttindum.

Manneskja getur verið læknir, kennari, iðnaðarmaður, lögfræðingur, sérfræðingur eða reyndur starfsmaður og samt þurft nokkrum sekúndum lengur til að finna rétta orðið á íslensku.

Þær sekúndur gera hana ekki minna hæfa.

Samt getur hreimur, hik eða málfræðileg villa haft áhrif á hvernig við metum fólk.

Þetta birtist ekki aðeins í formlegum aðstæðum. Stundum sést það líka í hversdagslegum samskiptum.

Erlendur starfsmaður talar íslensku og reynir að taka þátt í samræðum á kaffistofunni en fær lítil viðbrögð. Samtalið verður stutt og kurteist.

Svo kemur íslenskur samstarfsmaður inn.

Skyndilega verður stemningin léttari. Fólk spyr spurninga, segir sögur og hlær.

Þá verður erfitt að halda því fram að vandamálið sé aðeins tungumálið.

Ef þetta endurtekur sig getur það skapað mjög skýra tilfinningu:

„Þú mátt vera hér, en þú ert ekki alveg hluti af hópnum.“

Þessi tegund útilokunar er erfið að sanna. Enginn segir endilega neitt móðgandi. Það er einfaldlega munur á því hvernig fólk bregst við.

En þegar slíkt endurtekur sig hefur það áhrif.

Maður hættir smám saman að reyna að taka þátt. Maður talar minna. Svo getur sama umhverfi jafnvel túlkað þögnina sem skort á áhuga á að aðlagast.

Þannig myndast vítahringur.

Við segjum við innflytjendur:

„Lærið íslensku. Takið þátt.“

En þegar þeir gera það verðum við líka að vera tilbúin að hleypa þeim inn í samtalið.

Annars er krafan um aðlögun lítils virði.

Á vinnustað getur mismunun líka birst í því hvernig starfsfólki er stjórnað.

Á þessum árum hef ég stundum séð erlenda starfsmenn vera undir meiri smásjá en aðra. Þeim er leiðrétt oftar, þeir eru oftar spurðir hvað þeir séu að gera og smávægileg mistök verða frekar að umræðuefni.

Á sama tíma getur annar starfsmaður gert eitthvað svipað án þess að það veki sömu viðbrögð.

Þetta þarf ekki alltaf að vera meðvituð mismunun. Það getur verið venja, ómeðvituð hlutdrægni eða einfaldlega tilhneiging til að gera meiri kröfur til þess sem maður upplifir sem utanaðkomandi.

En fyrir þann sem upplifir þetta verður tilfinningin sú sama:

Reglurnar virðast ekki vera alveg þær sömu fyrir alla.

Þegar tungumálaóöryggi bætist við verður staðan enn erfiðari. Erlendur starfsmaður getur hugsað sig tvisvar um áður en hann mótmælir. Hann vill ekki misskilja, virðast erfiður eða segja eitthvað rangt.

Þá verður auðveldara fyrir þann sem hefur sterkari stöðu að stjórna samskiptunum.

Stundum verður erlendur starfsmaður líka að þægilegum blóraböggli fyrir vandamál sem eiga sér miklu flóknari skýringar.

Ef árangur hóps er ekki nægilega góður getur verið auðveldara að segja að erlendi starfsmaðurinn sé of hægur, skilji ekki nógu vel eða hafi neikvæð áhrif á frammistöðuna en að skoða hvað hver og einn leggur raunverulega af mörkum.

Sá sem er óöruggari í tungumálinu á líka erfiðara með að verja sig, sérstaklega gagnvart fólki sem hefur sterkari stöðu eða meiri tengsl á vinnustaðnum.

Sá sem talar best eða hefur sterkustu stöðuna hefur ekki sjálfkrafa rétt fyrir sér.

Og sá sem á erfiðara með að koma sjónarmiðum sínum á framfæri er ekki sjálfkrafa ábyrgur fyrir því sem fór úrskeiðis.

Frammistaða fólks á að meta út frá því sem það leggur raunverulega af mörkum, ekki út frá þjóðerni, hreim eða því hver á auðveldast með að verja sig.

En þetta snýst ekki einfaldlega um Íslendinga annars vegar og útlendinga hins vegar.

Ég hef líka séð erlenda starfsmenn sem hafa búið lengi á Íslandi koma fram við nýkomna innflytjendur með svipuðum hætti.

Betri íslenskukunnátta, meiri reynsla eða sterkari staða getur skapað ákveðna yfirburðatilfinningu. Sá sem einu sinni var nýr og óöruggur er nú orðinn sá reyndi.

Stundum virðist hugsunin vera:

„Ég þurfti að ganga í gegnum þetta, svo þú getur gert það líka.“

En þannig eigum við ekki að byggja samfélag.

Sá sem sjálfur hefur upplifað hversu erfitt það er að koma til nýs lands, læra nýtt tungumál og finna sinn stað ætti kannski einmitt að vera sá sem skilur nýkomna best.

Mismunun á sér nefnilega ekki þjóðerni.

Hún snýst líka um vald, stöðu og hvernig við komum fram við fólk sem stendur veikar að vígi en við sjálf.

Og hér komum við að spurningunni í fyrirsögninni.

Getur maður verið rasisti eða mismunað öðrum án þess að gera sér sjálfur grein fyrir því?

Ég held að svarið geti verið já.

Rasismi og mismunun birtast ekki alltaf eins og við ímyndum okkur þau. Við sjáum kannski fyrir okkur manneskju sem segir eitthvað augljóslega niðrandi um fólk af öðrum uppruna.

En fordómar geta líka verið hljóðlátir og ómeðvitaðir.

Þeir geta falist í tóninum sem við notum. Í því hverjum við sýnum meiri þolinmæði. Hverjum við treystum. Hverjum við leyfum að gera mistök. Og hver þarf stöðugt að sanna sig.

Manneskja getur litið á sig sem víðsýna. Hún getur barist fyrir jafnrétti, stutt mannréttindi, kallað sig femínista eða tekið eindregna afstöðu með mikilvægum samfélagsmálum.

En raunveruleg gildi okkar koma ekki aðeins fram í því sem við skrifum á samfélagsmiðla eða hvaða málstað við styðjum opinberlega.

Þau koma líka fram í því hvernig við komum fram við samstarfsmanninn sem talar íslensku með hreim.

Hvort við gefum honum sama svigrúm til mistaka og öðrum.

Hvort við hlustum jafn vel þegar hann talar.

Hvort við gerum sömu kröfur til allra.

Og hvort reglurnar sem við segjumst trúa á gildi líka þegar enginn er að horfa.

Það er kannski ein óþægilegasta hlið fordóma:

Við getum verið nákvæmlega sú manneskja í daglegu lífi sem við teljum okkur berjast gegn í orði.

Þess vegna nægir ekki að lýsa sig á móti rasisma og mismunun. Við þurfum líka að vera tilbúin að skoða eigin hegðun.

Auðvitað ber fólk sem flytur til Íslands líka ábyrgð.

Það er eðlilegt að samfélag með eigið tungumál ætlist til þess að fólk sem ákveður að setjast hér að reyni að læra það. Íslenskan er lítið tungumál og við verðum öll að leggja okkar af mörkum til að hún lifi áfram.

En aðlögun getur ekki verið einstefna.

Ef við viljum að innflytjendur læri íslensku verðum við líka að skapa umhverfi þar sem þeir þora að tala hana.

Þar sem mistök eru hluti af náminu en ekki ástæða til að gera lítið úr fólki.

Þar sem hreimur verður ekki mælikvarði á hæfni.

Og þar sem takmarkaðri tungumálakunnáttu er aldrei beitt til að veikja stöðu manneskju eða gera henni erfiðara fyrir að standa á rétti sínum.

Ég hef sjálfur gert ótal mistök á íslensku.

Ég geri þau enn.

En hvert mistak hefur kennt mér eitthvað.

Og eftir meira en tuttugu ár á Íslandi hef ég líka lært annað:

Það að tala íslensku fullkomlega og það að eiga rétt á að rödd manns sé tekin alvarlega eru tveir ólíkir hlutir.

Rétturinn til virðingar, sanngirni og jafnræðis ætti ekki að ráðast af hreim, uppruna eða því hversu hratt maður finnur réttu orðin.

Kannski er það einmitt þar sem raunveruleg aðlögun byrjar.

Ekki þegar útlendingurinn hættir loksins að gera málfræðivillur.

Heldur þegar við hættum að láta þær segja okkur hvers virði manneskjan er.

Höfundur er skáld, rithöfundur og þýðandi.