„Hafa pakkað niður sleggjunni og eru til­búnir að senda hana til Brussel“

Í morgun var greint frá því að verðbólga hefði mælst 5,6 prósent í ágúst og hefði ekki verið meiri í tvö ár. Forsenduákvæði Stöðugleikasamninganna svokölluðu miðar við 4,7 prósenta verðbólgu í ágúst og því opnast heimild til að segja samningum upp þann 1. september.

Vilhjálmur Birgisson, formaður Starfsgreinasambandsins, segir tíðindin slá sig verulega illa, þótt hann hafi gert sér í hugarlund að forsendubrestur kjarasamninga myndi raungerast.

Eftir höfðinu dansi limirnir

„Nú liggur fyrir að verðbólgan er 5,6 prósent en forsendur kjarasamninga kveða á um að hún hefði þurft að vera 4,7 prósent, 12 mánaða verðbólgan. Ég vil samt undirstrika eitt, stjórnvöld reyndu að blekkja aðeins í verðbólgunni með því að taka niður virðisaukaskatt á eldsneyti úr 24 prósentum niður í 11 prósent. Ef það hefði ekki verið gert þá væri verðbólgan í kringum 6 prósent. Það er líka rétt að geta þess að þetta fellur núna úr gildi 1. september eins og lögin kváðu á um. Það er dálítið makalaust að verða vitni að því, að að hluta til eru það stjórnvöld sem eru að kasta spreki á verðbólgubálið.“

Hann bendir til að mynda á að í verðbólgumælingunni komi fram að gjöld í háskóla hafi hækkað um 15,1 prósent milli mánaða og haft 0,07 prósenta áhrif á verðbólguna og að þegar liggi fyrir að 1. september næstkomandi muni komugjöld á heilsugæslu hækka um 100 prósent.

„Allt mun þetta hafa áhrif á vísitöluna og ég velti því fyrir mér hvernig þetta ágæta fólk heldur að við náum tökum hér á verðbólgunni ef stjórnvöld, sem eiga að ganga á undan með góðu fordæmi, gera slíkt ekki. Þetta mun gera það að verkum að aðrir, verslunar- og þjónustuaðilar og svo framvegis, horfa á hvað stjórnvöld og sveitarfélög hafa verið að gera og telja sig geta þá gert hið sama.“

Þetta kallist að auka á verðbólguvæntingar en fara þyrfti í þveröfuga átt og draga frekar úr verðbólguvæntingum.

„En menn hafa gefist upp á verkefninu, menn hafa pakkað niður sleggjunni og eru tilbúnir að senda hana til Brussel. Gefist upp á verkefninu. Stóra verkefnið er einfaldlega það og þetta verkefni fer ekkert frá okkur. Mér hugnast það ekki ef allur fókus á komandi mánuðum eða komandi árum verður ekki 100 prósent á að ná tökum á verðbólgu, vöxtum og verðtryggingu á Íslandi. Því að það er alveg ljóst að þetta er hægt með samstilltu átaki. Við höfum gert það áður en til að það sé hægt þá verður höfuðið að stjórna ferðinni, því eftir höfðinu dansa limirnir.“

„Það þarf ekkert Evrópusamband til þess að ná niður hér verðbólgu“

Sem áður segir miðar forsenduákvæði kjarasamninga við 4,7 prósenta verðbólgu í ágúst og því virkjast það þann 1. september. Vilhjálmur segist hreinlega ekki gera sér grein fyrir því að svo stöddu hvort hægt verði að koma í veg fyrir að samningar slitni. 

„Við höfum núna fram til 8. október. Við höfum allan september til þess að eiga samtal við Samtök atvinnulífsins, við stjórnvöld, við sveitarfélögin, við verslun og þjónustu og ef það er einhver raunverulegur vilji hjá þessum aðilum til þess að sýna það í verki að þetta fólk er tilbúið til þess að vinna bug á þessu vandamáli, sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir, sem eru verðbólga, vextir og verðtrygging, þá er það hægt. Það þarf ekkert Evrópusamband til þess að ná niður hér verðbólgu. Það er bara samstillt átak.“

Þannig þyrftu atvinnulífið og hið opinbera að lofa því að verð- og gjaldskrár hækkuðu ekki meira en sem nemur verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands, sem er 2,5 prósent.

„Það er til dæmis gott innlegg sem ég tók eftir að Reykjanesbær var að tilkynna núna fyrir stuttu þar sem þeir felldu niður byggingarréttargjald á lóðum og ég skora á önnur sveitarfélög að gera slíkt hið sama og fara að fordæmi bæjaryfirvalda í Reykjanesbæ.

Hafi hækkað verðlag eins og enginn væri morgundagurinn

Hann segir að það muni ekki standa á verkalýðshreyfingunni að sína ábyrgð, enda hafi hún gert það áður. Til þess þurfi þó því fólki sem hún semur við að vera treystandi.

„Þau eru ekki traustsins verð eins og staðan er núna, því að kjarasamningarnir sem við gerðum 2024 byggðust akkúrat upp á því að skapa hér forsendur fyrir lægri vöxtum, fyrir lægri verðbólgu og svo framvegis. Kjarasamningurinn sem við gerðum var með kostnaðarmat upp á 4 prósent og meira að segja Seðlabankinn hældi okkur í verkalýðshreyfingunni sem gengum frá þessum kjarasamningi fyrir að hann ætti að geta stuðlað að þessum skilyrðum fyrir lægri verðbólgu og lægri vöxtum. En því miður gengu ekki allir í takt við það sem við vorum að gera og síðan héldu hér bæði verslun og þjónusta og fleiri aðilar áfram að hækka verðlag eins og enginn væri morgundagurinn.“

Þannig hafi stjórnvöld til að mynda hækkað gjöld tengd bifreiðum um áramótin og með því gefið tóninn.

„Þetta er algjörlega ólíðandi og það er óþolandi þegar stjórnvöld gefast upp á verkefninu og ætla sér að láta einhverja erlenda aðila vinna bug á því vandamáli sem við eigum við. Þetta vandamál mun ekki fara frá okkur og það er ekki verið að fara að kjósa um eða gera samning um lægri vexti, lægri verðtryggingu, afnám verðtryggingar og lægri verðbólgu. Það er ekki að fara að gerast í þessum aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Það er verkefni sem við þurfum sjálf að vinna bug á.

Erfitt að byggja upp traust

Þegar kjarasamningar voru gerðir árið 2024 var samið um nokkuð hóflegar launahækkanir gegn því að haldið yrði aftur af verðhækkunum.

Telur þú að verkalýðshreyfingin geti treyst þeim sem eru hinum megin við borðið til þess að fara í sams konar samninga eða þarf einfaldlega að krefjast launahækkana?

„Ég held að það geti orðið erfitt að byggja þetta traust upp aftur. Ég ætla að vera alveg heiðarlegur með það. Við skulum hafa það hugfast, að það eru eftir 15 mánuðir af þessum samningi. Hann rennur út í lok árs 2027. Ef að menn fara í einhverjar nýjar viðræður, til dæmis um að halda aftur af verðlagi og öðru slíku, eins og okkur var lofað í síðustu samningum, þá yrði slíkt að vera undirritað af þeim aðilum sem við værum að semja við, það er að segja stjórnvöldum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, verslun og þjónustu og öllum þessum aðilum, að menn myndu skuldbinda sig til þess til dæmis að hækka ekki verðlag hér meira en tvö og hálft prósent. Ef menn væru tilbúnir í þessa vegferð með einhverju slíku og ásamt því að skoða einhver atriði, sem kannski kosta ekki mikið, þá held ég að verkalýðshreyfingin sé tilbúin til þess að skoða það.“

Blæs á röksemdafærslur um aukinn kaupmátt

Lengi hefur legið í loftinu að forsenduákvæði Stöðugleikasamninganna myndu virkjast en forsvarsmenn atvinnulífsins hafa þó viljað meina að forsendur samninganna væru ekki brostnar í raun, enda hefði kaupmáttur aukist á samningstímanum.

„Á sama tíma og hagkerfið er að kólna hratt og atvinnuleysi eykst hótar forysta verkalýðshreyfingarinnar uppsögn kjarasamninga vegna forsendubrests. Vissulega hefur verðbólga mælst meiri en væntingar stóðu til en hið sama má segja um launahækkanir og þar með kaupmátt,“ sagði Þorsteinn Víglundsson, formaður Samtaka iðnaðarins, til að mynda í færslu á Facebook á dögunum.

Vilhjálmur segist gefa lítið fyrir þessa röksemdafærslu, enda hafi meginmarkmið samninganna verið að ná verðbólgu og vöxtum niður og koma í veg fyrir að leiguverð myndi halda áfram að hækka.

Kauptaxtar hafi hækkað um 18 prósent á samningstímanum en leiguverð um 20,7 prósent. 

„Þannig að einstaklingur sem var kannski með 250.000 króna leigu í febrúar 2024, hún hefur hækkað um 52.000 krónur frá því að við undirrituðum kjarasamningana, sem þýðir að til að hafa 52.000 krónur í vasann í ráðstöfunartekjur þá hefðu laun þurft að hækka um 80.000 krónur. Kauptaxtarnir okkar hafa hækkað um 74.000. Þegar búið er að taka skattana frá þá stendur eftir 48.000. Hvaða kaupmáttur er til dæmis hjá þessu fólki sem er á leigumarkaði? Þegar þú ert að leggja prósentur ofan á lág laun þá verður prósentan há og þar af leiðandi er þetta mjög blekkjandi og maður fer ekki með prósentur út í búð eða greiðir reikninga. Þú ferð með krónur í því samhengi, þannig að ég blæs á þessa miklu kaupmáttaraukningu sem átt hefur sér stað, því að vaxtakjör og leigugjöld hafa hækkað verulega.“