Hver gætir barnanna þegar kerfið bregst?

Ný skýrsla Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála (GEV) um stöðu barna í fóstri er alvarleg. Hún er ekki skýrsla sem við eigum að leggja ofan í skúffu, ræða í nokkra daga og gleyma síðan. Hún kallar á viðbrögð.

Athugun GEV sneri að því hvort barnaverndarþjónustur sveitarfélaganna hefðu sinnt lögbundnu eftirliti með börnum í fóstri. Hún tók til virkra fósturmála frá 4. mars til 1. apríl síðastliðins og byggði bæði á gögnum barnaverndarþjónustna og samtölum við 20 ungmenni sem voru eða höfðu nýlega verið í fóstri.

Niðurstaðan er skýr um að innra eftirliti er víða ábótavant. Af 290 heimilum þar sem börn voru í fóstri voru 46% án gilds fósturleyfis frá GEV. Alls voru 164 af 436 börnum vistuð hjá aðilum sem ekki höfðu slíkt leyfi.

Skráningu var jafnframt víða ábótavant, lögbundnar heimsóknir voru of fáar og í mörgum tilvikum var ekki hægt að sjá hvort rætt hefði verið við barnið sjálft.

Ekki hlustað á börnin

Það sem snertir mig þó hvað mest eru frásagnir barnanna. Of mörg þeirra fengu ekki raunverulegt tækifæri til að ræða einslega við starfsmann barnaverndar. Sum upplifðu að ekki væri hlustað á þau. Önnur þekktu ekki réttindi sín.

Meirihluti ungmennanna í úrtakinu nefndi að þau hefðu ekki treyst starfsmanni barnaverndar og því kosið að segja lítið eða ekkert frá líðan sinni. Þau sem höfðu sagt frá neikvæðri reynslu eða komið öðrum upplýsingum á framfæri við barnaverndarstarfsmann upplifðu mörg hver að ekki hefði verið hlustað á þau eða að ekkert hefði verið aðhafst í málinu.

Barn í fóstri á ekki að þurfa að velta því fyrir sér hvort einhver sé raunverulega að fylgjast með líðan þess. Barnið á að vita hver stendur með því, hvert það getur leitað og að rödd þess skipti máli.

Við skulum líka hafa ábyrgðina á hreinu. Tilmæli GEV beinast fyrst og fremst að barnaverndarþjónustunum. Þær eru reknar af sveitarfélögunum.

Það eru sveitarfélögin sem fara með mál barnanna, gera fóstursamninga og bera lögbundna ábyrgð á reglulegu eftirliti. Það má ekki rugla þeirri ábyrgð saman eða reyna að vísa henni eitthvert annað.

Sveitarfélögin krafin úrbóta

Hluti stöðunnar kann að eiga sér skýringar. Við tilkomu GEV féllu eldri ótímabundin fósturleyfi úr gildi í árslok 2024 og sumir virðast ekki hafa endurnýjað þau.

Einnig getur verið um bráðavistun að ræða, til dæmis hjá ættingjum sem margir hverjir taka að sér ómetanleg verkefni við að sinna börnum í neyð. Það er einnig mikilvægt að hafa í huga fórnfýsi hinna óteljandi fósturforeldra sem börnin og kerfin reiða sig á. Hins vegar þarf að laga það sem skýrsla GEV bendir á og gera það hratt og vel.

Í skýrslu sinni óskar GEV eftir því að barnaverndarþjónustur sveitarfélaganna upplýsi stofnunina um hvernig brugðist verði við þeim tilmælum sem beint er til sveitarfélaganna. GEV kallar jafnframt beinlínis eftir sérstakri úrbótaáætlun frá barnaverndarþjónustum, sem skal skila innan sex mánaða.

Ríkið verður jafnframt að sinna sínu. Í mennta- og barnamálaráðuneytinu vinnum við að nýrri reglugerð um fóstur og er víðtækt samráð á lokametrunum. Stefnt er að birtingu hennar í Samráðsgátt í haust. Sérstaklega er verið að skoða inntak og framkvæmd eftirlits á fósturheimilum.

Reglugerð um innra eftirlit barnaverndarþjónustna, þar á meðal heimsóknir á fósturheimili, er í forgangi.

Þar er hlutverk Barna- og fjölskyldustofu (BOFS) einnig mikilvægt. BOFS sinnir fræðslu til fósturforeldra og heldur námskeið sem eru sérstaklega ætluð þeim. Þá miðla sérfræðingar fósturteymis stofnunarinnar fróðleik til fagaðila og styðja þá í störfum sínum.

Á vinnustofu sem mennta- og barnamálaráðuneytið stóð fyrir síðastliðið vor kom fram skýrt ákall um aukinn stuðning frá BOFS.

Það ákall þarf að taka alvarlega samhliða því að skýra ábyrgð sveitarfélaganna og styrkja eftirlit með börnum í fóstri.

Pólitísk hrossakaup stjórnarandstöðunnar

Stóra breytingin fælist hins vegar í nýjum heildarlögum um barnavernd sem ég einmitt lagði fram á Alþingi í mars.

Frumvarpið hefði orðið umfangsmesta endurnýjun barnaverndarlaga í rúma tvo áratugi.

Frumvarpið mætir í raun mörgum af þeim ábendingum sem skýrsla GEV beinir nú til ríkisins.

Í barnaverndarfrumvarpinu er fóstur barna ekki aukaatriði en þar er minnst 106 sinnum á fóstur, fósturbörn og fósturforeldra.

Þar er lögð meiri áhersla á stöðugleika barns, tengsl þess við fósturfjölskyldu og vandað val á heimili. Einnig er lögð áhersla á stuðning og eftirfylgd eftir að vistun lýkur, svo börn falli ekki milli kerfa.

Skýrari reglur eiga að gilda þegar aðstæður fósturforeldra breytast og barnavernd á að bregðast tafarlaust við ábendingum um að umönnun sé ekki fullnægjandi.

Við sáum öll hörmulegar afleiðingar þess þegar kerfin klikka í hinu skelfilega Bakkakotsmáli.

Barnaverndarfrumvarpið fjölgar lágmarksheimsóknum á fósturheimili úr tveimur í fjórar fyrsta árið og úr einni í tvær árlega eftir það. Það heimilar óboðað eftirlit.

Það kveður á um að rætt skuli einslega við barnið við hlutlausar aðstæður og tryggir barninu skýrari upplýsingar og rétt til talsmanns.

Þessar breytingar náðu hins vegar ekki fram að ganga í vor vegna þess að stjórnarandstaðan valdi að stöðva málið, rétt fyrir þinglok. Það er óásættanlegt.

Börn eiga ekki að verða fórnarlömb pólitískra hrossakaupa stjórnarandstöðu. Málefni barna eiga að vera hafin yfir hefðbundinn skotgrafahernað. Þegar pólitíkin stoppar barnaverndina eru það börnin sem líða fyrir það.

Hagsmunir barna ofar flokka

Barnaverndarfrumvarpið snýst þó um miklu meira en eftirlitsheimsóknir og stöðu fósturbarna. Það styrkir rétt allra barna til samþættrar þjónustu, þátttöku og upplýsinga. Það leggur niður umdæmisráð og setur á fót eitt barnaverndarráð til að auka samræmi, sérþekkingu og jafnræði um land allt.

Það skýrir einnig reglur um þvingunarúrræði, eykur samfellu milli barnaverndar, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu og bætir úrræði fyrir börn með flóknar og fjölþættar stuðningsþarfir.

Skýrsla GEV og höfnun stjórnarandstöðunnar á afgreiðslu nýrra barnaverndarlaga í vor sýna að við höfum ekki efni á frekari töfum. Það er kominn tími til að setja hagsmuni barna ofar hagsmunum flokkanna. Málefni barna mega aldrei verða skiptimynt í pólitískum leikjum. Þessar breytingar mega ekki bíða lengur.

Höfundur er mennta- og barnamálaráðherra.