ESB eða efna­hags­málin, hvað á að vera for­gangs­verk­efni ríkis­stjórnarinnar?

Ríkisstjórnin ætlar að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja eigi á ný eða halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Tímasetningin vekur hins vegar athygli.

Á sama tíma glímir íslenskt samfélag við háa vexti, verðbólgu, mikla greiðslubyrði heimila, hægan hagvöxt og krefjandi rekstrarskilyrði fyrirtækja. Í þeirri stöðu hlýtur eðlileg spurning að vakna: Er þetta raunverulega það verkefni sem brýnast er að ráðast í?

Í stað þess að beina allri orku stjórnvalda að því að ná tökum á efnahagsmálunum virðist áherslan nú færast yfir á eitt umdeildasta stjórnmálamál síðustu áratuga. Það hlýtur að vekja spurningar um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar.

Aðildarviðræður lækka ekki sjálfkrafa vexti

Í umræðunni heyrist oft að aðild að Evrópusambandinu eða upptaka evru muni leiða til lægri vaxta og meiri stöðugleika.

Það er mikilvægt að gera greinarmun á staðreyndum og væntingum.

Vaxtastig ræðst af fjölmörgum þáttum, meðal annars ríkisfjármálum, verðbólgu, framleiðni, hagvexti og trúverðugleika hagstjórnar. Aðildarviðræður breyta því ekki sjálfkrafa. Þess vegna er varasamt að skapa væntingar um að lausnin á núverandi efnahagsvanda felist fyrst og fremst í því að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Mun kaupmáttur almennings batna?

Ein mikilvægasta spurningin í þessari umræðu hefur lítið verið rædd:

Mun kaupmáttur almennings raunverulega batna við aðild að Evrópusambandinu?

Kaupmáttur ræðst af fjölmörgum þáttum, meðal annars launaþróun, verðlagi, húsnæðiskostnaði, skattheimtu, atvinnuástandi og efnahagsstjórn. Því er ekki hægt að fullyrða að aðild að Evrópusambandinu muni sjálfkrafa bæta lífskjör landsmanna.

Þess vegna ættu stjórnvöld að leggja fram trúverðuga og óháða greiningu á því hvaða áhrif aðild hefði á verðlag, ráðstöfunartekjur heimilanna, skattbyrði og kaupmátt áður en þjóðin er beðin um að taka afstöðu til svo mikilvægs máls.

Kjósendur eiga rétt á svörum við þessum spurningum áður en þeir veita stjórnvöldum umboð til margra ára aðildarviðræðna.

Fullveldið skiptir máli

Kjarni málsins snýst ekki aðeins um efnahag heldur einnig um hver tekur ákvarðanir fyrir Ísland til framtíðar.

Margir, þar á meðal Sjálfstæðisflokkurinn, telja að Ísland eigi áfram að fara sjálft með ákvörðunarvald um sjávarútveg, auðlindir, landbúnað og aðra lykilhagsmuni þjóðarinnar.

Þetta er ekki spurning um andstöðu við Evrópu. Ísland er þegar hluti af Evrópu í gegnum EES-samninginn og hefur aðgang að innri markaði Evrópusambandsins. Spurningin snýst um hversu mikið ákvörðunarvald þjóðin vill framselja til stofnana utan Íslands.

Sjávarútvegurinn verður stærsta ágreiningsefnið

Oft er því haldið fram að Ísland geti einfaldlega samið um varanlegar undanþágur varðandi sjávarútveg. Enginn veit hvort það er raunhæft.

Í samningaviðræðum er yfirleitt byrjað á þeim málum þar sem auðvelt er að ná samkomulagi. Erfiðustu og mikilvægustu málin eru tekin síðast. Fyrir Ísland eru sjávarútvegur, fiskveiðistjórnun og yfirráð yfir auðlindum landsins einmitt þau mál sem skipta mestu máli.

Evrópusambandið byggir að stórum hluta á sameiginlegum reglum og jafnræði aðildarríkja. Því er eðlilegt að spyrja hversu raunhæft sé að Ísland fái varanlegar og víðtækar undanþágur á þessum sviðum án þess að önnur ríki geri sambærilegar kröfur.

Hvað gerist ef verðmæti veiðiheimilda hækka?

Stundum er því haldið fram að andstaða við aðild snúist fyrst og fremst um að verja hagsmuni núverandi eigenda veiðiheimilda. Sú skýring er of einföld.

Allar líkur eru á að aðild að Evrópusambandinu án varanlegrar undanþágu frá sjávarútvegsstefnu sambandsins hefði í för með sér að verðmæti veiðiheimilda hækkaði verulega sem myndi jafnframt skapa aukna hvata til sölu. Það er einfalt lögmál markaðarins.

Við höfum áður séð hvernig eignatilfærslur verða þegar verðmæti eigna hækka hratt. Á fyrstu árum kvótakerfisins skiptu veiðiheimildir ört um hendur vegna kynslóðaskipta, skuldastöðu fyrirtækja og breytinga á rekstrarforsendum.

Spurningin er því ekki aðeins hvort reglurnar breytist heldur hvaða áhrif slíkar breytingar gætu haft á eignarhald og stjórn yfir einni mikilvægustu auðlind þjóðarinnar til lengri tíma.

Hvað hefur breyst frá því síðast?

Þegar síðast var rætt um aðild að Evrópusambandinu var staða Evrópu allt önnur en hún er í dag. Síðan þá hafa orðið stórir atburðir á borð við Brexit, orkukreppu, stríðið í Úkraínu og aukna áherslu Evrópusambandsins á sameiginlega varnarmála-, fjármála- og öryggisstefnu.

Það er því eðlilegt að spyrja hvort ríkisstjórnin hafi lagt fram nýtt og heildstætt mat á því hvernig þessar breytingar hafa áhrif á hagsmuni Íslands. Slík greining ætti að liggja fyrir áður en þjóðin er beðin um að taka afstöðu.

Kostnaður við viðræðurnar

Aðildarviðræður eru ekki einfalt stjórnsýsluverkefni.

Þær taka yfirleitt mörg ár, kalla á umfangsmikla sérfræðivinnu og binda mikinn mannafla innan stjórnsýslunnar. Slíkt kostar skattgreiðendur verulega fjármuni án þess að nokkur trygging sé fyrir því að viðræðurnar leiði til samnings sem þjóðin vill samþykkja eða að aðild verði yfirhöfuð að veruleika.

Því er eðlilegt að spyrja hvort þetta sé rétt forgangsröðun á sama tíma og mörg brýn verkefni bíða úrlausnar hér innanlands.

Um hvað verður þjóðin í raun að kjósa 29. ágúst?

Þetta er ef til vill mikilvægasta spurningin.

Þjóðin verður ekki að kjósa um aðildarsamning. Hún verður ekki að kjósa um endanleg skilyrði. Hún verður ekki að kjósa um þær undanþágur sem Ísland kynni að fá.

Hún verður einfaldlega beðin um að veita stjórnvöldum umboð til að fara í margra ára samningaviðræður þar sem enginn veit hver niðurstaðan verður. Í flestum stórum ákvörðunum vilja kjósendur sjá hvað liggur á borðinu áður en þeir taka afstöðu.

Í mínum huga væri eðlilegra að ríkisstjórnin legði fyrst fram skýr samningsmarkmið og leitaði eftir því hvort Evrópusambandið væri tilbúið að ræða varanlegar undanþágur á lykilsviðum Íslands, svo sem í sjávarútvegi og auðlindamálum.

Ef slíkar forsendur eru ekki fyrir hendi er eðlilegt að spyrja hvort ástæða sé til að hefja margra ára samningaviðræður.

Forgangsverkefni ríkisstjórnarinnar

Á meðan þessi óvissa ríkir tel ég að stjórnvöld eigi að beina kröftum sínum að þeim verkefnum sem skipta heimili og fyrirtæki landsins mestu máli:

• Að ná niður verðbólgu.
• Að lækka vexti með ábyrgri efnahagsstjórn.
• Að bæta rekstrarskilyrði atvinnulífsins.
• Að auka framboð húsnæðis.
• Að efla heilbrigðis- og menntakerfið.

Þetta eru verkefni sem hafa bein áhrif á líf fólks og þola enga bið.

Niðurstaða

Íslendingar hafa byggt upp öflugt og sjálfstætt samfélag sem nýtur aðgangs að stærsta markaði Evrópu í gegnum EES-samninginn án þess að hafa framselt fullt ákvörðunarvald yfir lykilmálum þjóðarinnar.

Áður en ráðist er í eitt stærsta stjórnskipulega verkefni lýðveldissögunnar þarf að svara grundvallarspurningum um fullveldi, auðlindir, sjávarútveg, kaupmátt heimilanna og raunverulegan ávinning fyrir Ísland.

Í mínum huga er nú ekki rétti tíminn til að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Fyrst þarf ríkisstjórnin að sýna árangur strax í þeim verkefnum sem skipta íslensk heimili og atvinnulíf mestu máli. Það er sú ábyrgð sem kjósendur fólu henni.

Höfundur er stjórnarmaður í Félagi Sjálfstæðismanna í Grafarvogi.