Hver borgar þegar ríkið tekur yfir heil­brigðis­eftir­litið?

Sveitarfélögin hafa rekið heilbrigðiseftirlit samkvæmt lögum. Ef ríkið tekur verkefnin yfir þarf að liggja skýrt fyrir hvað verður um starfsfólk, skuldbindingar og kostnað.

Á Alþingi eru nú til umfjöllunar frumvörp sem geta gjörbreytt fyrirkomulagi heilbrigðiseftirlits á Íslandi. Samkvæmt þeim eiga verkefni sem heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa sinnt um árabil að færast til ríkisins frá 1. janúar 2027.

Það má vel ræða hvort breyta eigi kerfinu. En áður en það er gert þarf að að fá skýr svör við einni grundvallarspurningu:

Hver borgar þegar ríkið tekur yfir heilbrigðiseftirlitið?

Um slíkar breytingar má að sjálfsögðu ræða. Það getur verið málefnalegt að endurskoða stjórnsýslu, einfalda kerfi, samræma framkvæmd og tryggja faglegt eftirlit um land allt. En það verður að gera með ábyrgum hætti. Það er ekki nóg að ákveða hvert verkefnin eiga að fara. Það þarf líka að tryggja að yfirfærslan sjálf sé skýr, réttlát og fjármögnuð.

Í dag bera sveitarfélög ábyrgð á rekstri heilbrigðiseftirlits samkvæmt gildandi lögum. Þau hafa byggt upp stofnanir, ráðið starfsfólk, gert samninga, tekið á sig fjárhagslegar skuldbindingar og tryggt þjónustu við íbúa og atvinnulíf. Nú stendur til að færa stóran hluta þessara verkefna til ríkisins. Þá vaknar eðlileg spurning: Hver ber ábyrgð á kostnaðinum og afleiðingunum þegar kerfinu er breytt?

Starfsfólk heilbrigðiseftirlitanna hefur sinnt mikilvægum lögbundnum verkefnum í þágu almennings, fyrirtækja og sveitarfélaga. Það hefur byggt upp sérþekkingu á matvælaeftirliti, hollustuháttum, mengunarvörnum, neysluvatni, fráveitum, úrgangsmálum og ýmsum staðbundnum viðfangsefnum. Þetta fólk á ekki að sitja í óvissu fram á síðustu stundu um framtíð sína, réttindi og stöðu.

Það þarf að liggja skýrt fyrir hvort réttindi starfsfólks flytjist með verkefnunum til ríkisins. Þar er ekki aðeins átt við almenna möguleika á ráðningu eða forgangsrétt til starfa, heldur einnig áunnin réttindi samkvæmt kjarasamningum, starfsaldur, uppsagnarfrest, námsleyfisrétt og önnur réttindi sem kunna að hafa byggst upp í samfelldu starfi hjá sömu stofnun. Ef ríkið tekur við verkefnunum þarf að vera ljóst hvað verður um fólkið sem hefur sinnt þeim.

Sama á við um fjárhagslegar skuldbindingar sveitarfélaganna. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga eru ekki hugmynd á blaði. Þau eru raunverulegar stofnanir með starfsfólki, húsnæði, búnaði, samningum, verkefnum og rekstri. Ef starfsemin er lögð niður eða verkefni hennar færð annað þarf að liggja fyrir hver greiðir kostnað vegna uppsagna, uppsagnarfrests, orlofs, lífeyrisskuldbindinga, húsnæðissamninga og annarra skuldbindinga sem stofnað hefur verið til á grundvelli gildandi laga.

Það er ekki sanngjarnt að sveitarfélögin beri ábyrgð á lögbundinni starfsemi fram að 1. janúar 2027, en sitji síðan eftir með óvissu og mögulegan kostnað þegar ríkið tekur verkefnin yfir. Sveitarfélögin þurfa að geta tekið upplýstar ákvarðanir um rekstur, mannauð, samninga og fjárhagsáætlanir. Til þess þurfa þau skýr svör — ekki seinna, heldur núna.

Þessi óvissa snýst ekki aðeins um fjármuni. Hún snýst líka um þjónustuöryggi. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa haft staðbundna þekkingu á aðstæðum í hverju héraði. Þau þekkja atvinnulífið, vatnsveitur, fráveitur, matvælafyrirtæki, sund- og baðstaði, umhverfismál og sérstöðu svæðanna. Ef þessi þekking hverfur úr nærumhverfinu þarf að liggja fyrir hvernig tryggt verður að þjónustan verði áfram skilvirk, fagleg og aðgengileg.

Breytingar á opinberu eftirliti geta verið nauðsynlegar. En vönduð stjórnsýsla krefst þess að áhrif þeirra séu greind áður en ákvarðanir eru teknar. Það þarf að liggja fyrir hvaða verkefni flytjast, hvaða verkefni sitja eftir, hvaða tekjur hverfa, hvaða kostnaður verður eftir hjá sveitarfélögunum og hvernig réttindi starfsfólks verða tryggð.

Ef markmiðið er betra og skilvirkara eftirlit, þá má yfirfærslan ekki skapa nýja óvissu, nýjan kostnað og nýja ábyrgðaróreiðu. Slíkt væri ekki einföldun kerfisins heldur tilfærsla vandans. Það verður að vera alveg skýrt hverjir eigi að vinna verkin, hvar eigi að vinna þau og með hvaða tólum og tækjum eigi að ná markmiðinu - til að dæmið gangi upp.

Kjarninn er einfaldur: Ef ríkið vill taka verkefnin yfir, þarf ríkið líka að taka ábyrgð á yfirfærslunni. Það þýðir að Alþingi á ekki að samþykkja breytingarnar án skýrra ákvæða um fjárhagslegt uppgjör, starfsmannaréttindi, skuldbindingar sveitarfélaga og framkvæmd breytinganna.

Það er sjálfsagt að ræða framtíð opinbers eftirlits. En það verður að gera af ábyrgð gagnvart sveitarfélögunum, starfsfólkinu og þeim samfélögum sem þjónustan á að þjóna. Óvissa er ekki stjórnsýsla. Skýr ábyrgð er forsenda vandaðrar lagasetningar.

Ásmundur E. Þorkelsson, framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja og formaður SHÍ

Hörður Þorsteinsson, framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Hafnarfjarðar, Kópavogs, Garðabæjar, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness og gjaldkeri SHÍ

Sigrún Guðmundsdóttir, framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands og ritari SHÍ