Hver borgar brúsann?

Okkur er sagt að markmiðið með fyrirhuguðum breytingum á heilbrigðiseftirliti sé einföldun, samræming og aukin skilvirkni. Það eru góð markmið. En áður en Alþingi samþykkir svo umfangsmikla kerfisbreytingu þarf að liggja skýrt fyrir hvað hún kostar og hver á að borga. Það liggur ekki fyrir í dag.

Ekki hefur verið lagt fram heildstætt kostnaðarmat sem svarar því hvað það kostar að koma nýju kerfi á fót, reka það, færa gögn milli kerfa, byggja upp upplýsingakerfi, koma upp starfsstöðvum, kaupa búnað, breyta reglugerðum og sinna þeim verkefnum sem verða áfram hjá sveitarfélögum. Ef heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga verður lagt niður í núverandi mynd og verkefni færð til ríkisstofnana þarf að tryggja að nýja kerfið virki frá fyrsta degi. Það þarf að flytja eftirlitssögu, starfsleyfi, gögn, verkferla, ábyrgð og mannauð. Það þarf að tryggja að upplýsingakerfi séu tilbúin. Það þarf að tryggja að eftirlit haldi áfram án þjónusturofs.

En hver á að borga?

Hættan er sú að kostnaðurinn lækki ekki, heldur færist til sveitarfélaga, rekstraraðila og að lokum almennings, í formi hærra vöruverðs eða þjónustugjalda. Við þurfum líka að hafa í huga að ef eftirlit skiptist milli fleiri aðila getur það þýtt fleiri úttektir, lengri leyfisferla og gjaldtöku hjá fleiri en einum aðila. Skólar, leikskólar, veitingastaðir, verslanir, gististaðir, landbúnaður og önnur starfsemi sem í dag hefur samskipti við einn staðbundinn eftirlitsaðila geta þurft að eiga samskipti við fleiri stofnanir en áður. Þá er sannarlega ekki verið að einfalda kerfið fyrir þá sem eiga að nota það.

Í dag getur einn heilbrigðisfulltrúi horft á starfsemi og haft heildaryfirsýn með matvælaöryggi, hollustuháttum, húsnæði, umhverfi, vatni og staðbundnum aðstæðum. Ef verkefnin eru færð til fleiri en einnar stofnunar eykst hætta á tvíverknaði, lengri boðleiðum og óskýrri ábyrgð. Hætta skapast á að verkefni falli milli stofnana og almannahagsmunum sé þannig ógnað.

Sveitarfélögin standa líka frammi fyrir verulegri óvissu. Hluti verkefna á að sitja eftir hjá þeim, eins og til dæmis verkefni sem tengjast kvörtunum, umhirðu lóða, hávaða, ólykt, fráveitum, vatnsvernd og loftgæðum. Ef tekjur flytjast annað en ábyrgð situr eftir skapast nýr vandi. Þá sitja sveitarfélögin eftir með ófjármögnuð verkefni.

Samtök heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi hafa lagt áherslu á að hægt sé að ná markmiðum um samræmingu og skilvirkni með annarri leið. Með skýrara samræmingarhlutverki fagstofnana, betri upplýsingakerfum, einu umsóknar- og eftirlitsferli, samræmdri gjaldtöku og aukinni fræðslu er hægt að bæta kerfið án þess að ráðast í óundirbúna kerfisbreytingu.

Það er ekki hægt að samþykkja breytingar af þessari stærðargráðu án þess að vita hvað þær kosta, hver borgar og hvernig tryggt verður að þjónustan haldist samfelld og traust. Áður en Alþingi afgreiðir málið þarf því að liggja fyrir heildstætt kostnaðarmat, raunhæf innleiðingaráætlun og skýr trygging fyrir samfellu í þjónustu. Að mati Samtaka heilbrigðiseftirlits sveitarfélaga (SHÍ) er kostnaður við tilflutning verkefna frá heilbrigðiseftirlitunum til ríkisstofnanna ekki undir 800 milljónum og þá er eftir að gera grein fyrir hvernig ófjármögnuðum halla Matvælastofnunar, sem var í ársbyrjun 2026 um 1.2 milljarðar verður mætt, þ.e. ríkisvaldið þarf að leggja til um 2 milljarða til að þessi leið gangi upp.

Veruleg hætta er á að þessi leið reynist dýrari, flóknari og áhættumeiri fyrir sveitarfélög, atvinnulíf og almenning. Og þá er það almenningur sem endar á að borga brúsann.

Höfundar eru stjórnarmenn í Samtökum heilbrigðiseftirlitssvæða á Íslandi. Ásmundur er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurnesja, Hörður er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Garðabæjar, Hafnarfjarðar, Kópavogs, Mosfellsbæjar og Seltjarnarness og Sigrún er framkvæmdastjóri Heilbrigðiseftirlits Suðurlands.