Af­hroð Rússa í Malí: Víga­menn segjast stjórna stórum hluta landsins

Meðal annars réðust þeir á helstu herstöð landsins og felldu þar varnarmálaráðherra ríkisins og þá ráku þeir rússneska málaliða á brott frá borginni Kidal.

Þó kurlin séu byrjuð að berast til grafar er enn margt óljóst um stöðuna í Malí. Uppreisnar- og vígamenn segjast stjórna stærstum hluta Malí og hafa lýst yfir umsátri um Bamako, höfuðborg landsins.

Talsmaður öflugs vígahóps í Malí lýsti því yfir í dag að engum bílum eða fótgangandi yrði hleypt inn í höfuðborgina. Hann biðlaði einnig til almennings um að standa ekki í vegi víga- og uppreisnarmanna, annars verði ráðist á það fólk eins og hermenn.

Rússar hafa haldið því fram að Afríkudeildin svokallaða hafi komið í veg fyrir valdarán, sem stutt hafi verið af Vesturlöndum, eins og Frakklandi, og Úkraínu.

Sífellt versnandi ástand

Árið 2012 tóku Túaregar, sem hafa í áratugi barist fyrir eigin ríki í eyðimörkinni í norðurhluta Malí, höndum saman við vígamenn og tókst þeim saman að ná stjórn á um tveimur þriðju af Malí.

Þegar uppreisnar- og vígamennirnir nálguðust Bamako, höfuðborg Malí, kölluðu þáverandi stjórnvöld landsins eftir aðstoð frá Frökkum, fyrrverandi nýlenduherrum Malí. Frakkar og stjórnarherinn ráku þessa uppreisnar- og vígamenn aftur og náðu aftur tökum á mestöllu landinu. Þúsundir friðagæsluliða, sem voru flestir frá öðrum ríkjum Vestur-Afríku, aðstoðuðu svo við að tryggja friðinn.

Árið 2020 gerðu hermenn uppreisn í Malí og tóku þar völd, aðrir hermenn gerðu svo fljótt annað valdarán og mynduðu aðra herforingjastjórn. Bæði valdaránin voru framin á þeim grundvelli að fyrrverandi stjórnvöld hefðu ekki staðið sig nægilega vel í baráttunni gegn uppreisnar- og vígahópum.

Að endingu vísaði núverandi herforingjastjórn Malí Frökkum úr landi og leitaði þess í stað til Rússa.

Fyrst leituðu þeir til málaliðahópsins Wagner, sem var í eigu rússneska auðjöfursins Jevgenís Prígósjín. Fyrstu málaliðarnir fóru til Malí í lok árs 2021 en Prígósjín dó svo, eins og frægt er, árið 2023 þegar sprenging varð um borð í flugvél hans skammt frá Moskvu. Þangað hafði auðjöfurinn ferðast til að reyna að halda stjórn á veldi sínu og málaliðahópnum eftir misheppnaða uppreisn hans gegn Pútín sumarið 2023.

Varnarmálaráðuneyti Rússlands var þá að taka yfir samninga Wagner við einræðisherra og önnur stjórnvöld í Afríku og var Afríkudeildin stofnuð. Margir af málaliðum Wagner voru ráðnir þangað en aðferðirnar eru öðruvísi. Meðlimir Wagner börðust reglulega með hermönnum í þeim löndum sem þeir störfuðu en undir stjórn Afríkudeildarinnar og ráðuneytisins er meiri áhersla lögð á þjálfun og ráðgjöf.

Sjá einnig: Ná ekki að leika árangur Wagner eftir

Talið er að allt að 2.500 rússneskir málaliðar hafi verið í Malí.

Rússar hafa á undanförnum árum verið sakaðir um ýmis ódæði í Malí. Sérfræðingar hafa sagð að harðneskja Rússa og ódæði þeirra hafi auðvelda víga- og uppreisnarhópum að laða að nýja menn.

Sjá einnig: Hermenn og rússneskir málaliðar tóku hundruð af lífi í Malí

Á undanförnum árum hefur ástandið í Malí versnað til muna og umsvif bæði Túarega og annarra vígahópa, hafa aukist. Nú virðist sem sagan hafi að miklu leyti endurtekið sig, eins og hún á gjarnan til.

Nýtt bandalag

Túaregar, sem mynduðu árið 2024 hóp sem kallast Þjóðfrelsisfylking Azawad (e. Azawad Liberation Front, FLA), hafa aftur gert samkomulag við vígamenn í Malí og að þessu sinni var samkomulag gert við meðlimi íslamistahreyfingarinnar Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) en meðlimir þeirra samtaka eru hliðhollir al-Qaeda. Samtökin eru starfrækt víða á Sahel-svæðinu svokallaða, en þar er átt við þurrt svæði suður af Sahara-eyðimörkinni sem nær yfir þvera Afríku.

Vígahópar hafa lengi haldið til á þessu svæði. Þar hagnast þeir á óskráðum gullnámum, auk þess sem hóparnir skattleggja íbúa á yfirráðasvæðum sínum og fjármagna sig með ránum.

Hóparnir fjármagna sig einnig með smygli á fíkniefnum og fólki, svo eitthvað sé nefnt.

Sjá einnig: Stór hluti Sahel-svæðisins í hættu

Þessir hópar hafa áður starfað saman og kannski sérstaklega um sumarið 2024, þegar meðlimir JNIM og Túaregar sátu fyrir bílalest rússneskra málaliða og hermanna úr stjórnarhernum. Þá sögðust Túaregar hafa fellt tugi Rússa. Samstarfið hefur þó aldrei verið jafn umfangsmikið og nú.

Við dögun á laugardaginn gerðu meðlimir FLA og JNIM árásir víðsvegar um landið, eins og áður hefur komið fram. Meðal annars var ráðist á nokkra bæi og herstöðvar nærri Bamako. Í einni þeirra var Sadio Camara, varnarmálaráðherra sem var af mörgum talinn næstvaldamesti maður Malí og mikill bandamaður Rússa, felldur.

Samkvæmt frétt France24 virðist sem að hann hafi verið felldur í sjálfsmorðsárás þegar maður sprengdi sendiferðabíl í loft upp við heimili hans í bænum Kati, skammt frá Bamaka. Sá bær hýsir höfuðstöðvar stjórnarhersins.

Assimi Goita, stjórnandi herforingjastjórnarinnar, sást á þriðjudag í fyrsta sinn á opinberum vettvangi síðan árásirnar hófust. Þá var birt mynd af honum á fundi með sendiherra Rússlands í Malí og öðrum rússneskum embættismönnum.

Á sama tíma og Camara var banað voru árásir gerðar í norðurhluta landsins, þar sem ítök FLA og JNIM þykja meiri. Þar virðast hóparnir hafa tekið stjórn á þó nokkrum bæjum og borgum en þar á meðal er borgin Kidal.

Þar var hópur rússneskra málaliða en svo virðist sem leiðtogar FLA hafi gert samkomulag við Rússa um að málaliðunum yrði leyft að yfirgefa borgina.

Stjórnarherinn og Afríkudeildin tóku Kidal úr höndum uppreisnarmanna árið 2023. Þá markaði það mikinn og góðan áfanga í baráttunni gegn Túaregum og JNIM.

Le Monde segir að minnsta kosti fjögur hundruð málaliðar úr rússnesku Afríkudeildinni hafi hörfað frá Kidal, eða verið fylgt þaðan af uppreisnar- og vígamönnum.

Í yfirlýsingum sem gefnar voru út um helgina kölluðu leiðtogar JNIM og FLA eftir því að Rússar hættu samstarfi við herforingjastjórn Malí. Þannig gætu Rússar komist hjá því að verða skotmörk og tryggt samskipti við þá í framtíðinni, eftir væntanlega yfirtöku þeirra í Malí.

Vígamenn Íslamska ríkisins á Sahel-svæðinu gerðu einnig árásir á stjórnarherinn og Afríkudeildina. Í einu tilfelli sátu vígamenn fyrir bílalest hersins og Afríkudeildarinnar eftir að þeir hörfuðu frá varðstöð þeirra í Labbezanga, samkvæmt sérfræðingi sem vaktað hefur átökin.

Sitja um Bamako

Abu Hudheifah al-Bambari, talsmaður JNIM, birti á þriðjudaginn ávarp á netinu, þar sem hann lýsti því yfir að umsátur væri nú hafið um Bamako. Engum yrði hleypt inn í höfuðborgina.

Þá talaði hann einnig um árásina gegn varnarmálaráðherranum og kallaði eftir því að óbreyttir borgarar reyndu ekki að standa í vegi meðlima JNIM og FLA. Annars yrðu þeir skotmörk, eins og hermenn.

Óljóst hvort bandalagið verði langlíft

Í samtali við France24 segir einn sérfræðingur hugveitu sem sérhæfir sig í svæðinu að árásir helgarinnar marki nýjan fasa í baráttunni gegn vígahópum í Malí.

„Sú staðreynd að þeim hafi tekist að safna saman svo miklum mönnum, sérstaklega í kringum Bamako og Kati, án þess að komist hafi upp um þá og að ríkisstjórnin hafi ekki getað stöðvað þá, sýnir hversu slæmt öryggisástandið er. Meira að segja í kringum höfuðborgina,“ sagði Andrew Leibovich.

Aðrir greinendur segja að með árásunum kringum Bamako hafi leiðtogar FLA og JNIM viljað halda hernum og Rússum uppteknum á meðan frekari árásir yrðu gerðar í norðurhluta landsins. Eins og áður hefur komið fram virðist sem þær árásir hafi borið árangur.

Hóparnir náðu nokkrum bæjum og borgum þar og í nokkrum tilfellum eftir að samkomulag náðist um undanhald Afríkudeildarinnar og hermanna.

Sérfræðingar vara þó við því að hóparnir tveir eigi í raun ekki mikið sameiginlegt, fyrir utan sameiginlegan óvin í herforingjastjórninni.

France24 hefur til að mynda eftir Ulf Laessing, sérfræðingi um Sahel-svæðið, að leiðtogar bæði FLA og JNIM viti að þeir geti ómögulega einir síns liðs velt herforingjastjórninni úr sessi. Þess vegna hafi þeir nú tekið höndum saman.

Laessing bendir þó á að eftir samkomulagið 2012 hafi vígahóparnir slitið á tengslin við Túarega og það sama gæti gerst núna. Túaregar og JNIM séu ekki líklegir til að stýra Malí í sameiningu, takist þeim yfir höfuð að velta herforingjastjórninni úr sessi.

Hvað framtíðin ber í skauti sér í Malí þykir sérfræðingum erfitt að segja til um að svo stöddu. Staðan sé að mörgu leyti mjög óljós en flestir virðast þeir sammála um að staðan muni varla skána fyrir herforingjastjórnina, eins og tekið er fram í skýrslu Africa center for strategic studies.

Laessing segir til að mynda herforingjastjórnin í Malí, eins og bandamenn hennar í Búrkína Fasó og Níger, eigi fáa vini. Þá sé yfirhöfuð mjög ólíklegt að Frakkar eða aðrir í Evrópu væru tilbúnir til að aðstoða þessar ríkisstjórnir hernaðarlega og enn fremur sé óljóst hvort hægt sé að koma á stöðugleika í Malí með hernaðarvaldi.