Holland í sókn en stjórn­málin hikandi

Stór hluti efnahags Hollands byggir á orkufrekum iðnaði, alþjóðlegum flutningum og öflugum landbúnaði, sem gerir umbreytingu þess í loftslagsmálum sérstaklega áhugaverða.

Heildarlosun Hollands er í dag um 130-140 milljónir tonna CO₂-ígilda á ári og hefur dregist saman um 35-40% frá 1990. Á hvern íbúa er losun 7-8 tonn, sem er svipað og meðaltal í Evrópusambandinu. Til samanburðar er losun á Íslandi um 12 tonn á mann og hækkar í 30-35 tonn þegar landnotkun er talin með. Samkvæmt alþjóðlega samanburðarlistanum Climate Change Performance Index (CCPI), fyrir árið 2026 er Holland í 10. sæti þeirra ríkja sem standa sig best í loftslagsmálum. Ísland er ekki með á listanum vegna smæðar en myndi raðast neðarlega. Þrátt fyrir góðan árangur telur PBL Netherlands Environmental Assessment Agency að ólíklegt sé að 55% samdráttarmarkmið ESB fyrir 2030 náist en spár gera ráð fyrir 45-53%.

Dómstólar breyttu leiknum 

Árið 2019 féll sögulegur dómur í máli Urgenda gegn ríki Hollands þar sem hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að ríkið bæri lagalega skyldu til að vernda borgara gegn loftslagsbreytingum og að hraða þyrfti samdrætti.

Þessi dómur markaði vendipunkt þar sem loftslagsmál urðu ekki lengur aðeins pólitískt val heldur einnig lagaleg skylda.

Kolefnisverð og umbreyting iðnaðar

Holland er hluti af viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS) en leggur auk þess viðbótar kolefnisgjöld á iðnað. Stjórnvöld hafa þannig sent skýr skilaboð og iðnaðurinn hefur aukið fjárfestingar í rafvæðingu, vetnistækni og kolefnisföngun.

Tekjur af uppboði losunarheimilda í ETS-kerfinu renna að stórum hluta í grænar fjárfestingar og orkuskipti. En ólíkt flestum Evrópulöndum hefur Holland þróað öflugt stuðningskerfi sem byggir á að forgangsraða hagkvæmustu CO₂-lækkunarleiðunum fyrst (€/tonn CO₂).

Orkuskipti í samgöngum á landi á réttri leið

Orkuskipti í samgöngum hafa gengið vel en um 40% nýskráðra bíla eru hreinir rafbílar. Þetta er afrakstur markvissra hvata, skattalegra ívilnana og uppbyggingar hleðsluinnviða. Hlutfallið er svipað á Íslandi en yfir 90% í Noregi. Samhliða hefur Holland lagt mikla áherslu á almenningssamgöngur og hjólreiðar.

Kolefnislosun vegna millilandaflugs umdeild

Hollendingar eru mikil flugþjóð og millilandaflug er eitt umdeildasta loftslagsmálið. Um 66,8 milljón farþegar fóru um Schiphol-flugvöll 2024 og búist er við enn meiri aukningu. Til viðbótar við ETS-gjöld hafa yfirvöld lagt á flugfarþegaskatt til að draga úr eftirspurn.

Jafnframt eru áform um að takmarka fjölda flugferða um Schiphol-flugvöll en þær áætlanir hafa mætt andstöðu og tafist. Fá ríki hafa gengið svo langt, þó Frakkland hafi bannað stutt innanlandsflug þar sem lest er raunhæfur valkostur.

Rotterdam fer frá olíu til orkuskipta

Umbreyting hagkerfisins sést vel í Rotterdamhöfn. Þar sem áður var mikilvæg miðstöð jarðefnaeldsneytis í Evrópu er nú að rísa miðstöð orkuskipta. Unnið er að uppbyggingu innviða fyrir innflutning á grænu vetni (framleitt með endurnýjanlegri orku), rafvæðingu iðnaðar og þróun kolefnisföngunar og -geymslu. Græna vetnið er lykilþáttur í að afkola þungan iðnað og framleiða eldsneyti fyrir flug og skip.

Eitt stærsta kolefnisföngunar- og -geymsluverkefni í Evrópu er nú í uppbyggingu í Rotterdam og heitir Porthos. Þar verður CO₂ frá iðnaði safnað og dælt niður í tæmd gaslög undir Norðursjó. Þegar það fer í rekstur (áætlað 2026) mun það fanga um 2,5 milljónir tonna CO₂-ígilda á ári, eða um 10% af losun iðnaðar á svæðinu. Markmiðið er að safna og dæla niður 10 milljónir tonna á ári. Verkefnið nýtur stuðnings Evrópusambandsins og hefur stöðu forgangsverkefnis í uppbyggingu evrópskra orkuinnviða.

Norðursjórinn er að umbreytast í raforkumiðstöð

Holland tekur virkan þátt í einni stærstu orkuskiptaframkvæmd samtímans: uppbyggingu vindorku á Norðursjó. Verkefnið er drifið áfram af samstarfi ríkja í gegnum The North Seas Energy Cooperation, í samstarfi við Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins.

Markmiðið er gríðarlega metnaðarfullt og mun, ef allt gengur eftir, gjörbreyta raforkuframleiðslu í Evrópu. Stefnt er að uppbyggingu í allt að 900-1300 teravattstundir (TWst) fyrir 2050. Til samanburðar er raforkukerfi Íslands í dag um 21 TWst.

Landbúnaðurinn er erfiðasta áskorunin

Breytingar í landbúnaðinum hafa reynst krefjandi og haft mikil áhrif á hollensk stjórnmál. Stærsta málið er svokölluð „köfnunarefniskrísa“ sem stafar af mikilli losun köfnunarefnis og metans frá þéttu búfjárhaldi, sem hefur haft alvarleg áhrif á vistkerfin. Málið harðnaði þegar hollenskir dómstólar kröfðust þess að undanþágum yrði hætt og að reglur Evrópusambandsins um náttúruvernd yrðu virtar.

Viðbrögð stjórnvalda hafa verið róttæk og falið í sér fækkun búfjár, uppkaup bújarða og breytingar á framleiðsluháttum. Aðgerðirnar hafa vakið hörð viðbrögð og mótmæli en sýna jafnframt hversu erfitt er að takast á við suma losunarþætti.

Bakslag og hik í stjórnmálum

Ríkisstjórnin sem sat frá júlí 2024 til febrúar 2026 sætti harðri gagnrýni fyrir að veikja loftslagsstefnuna. Meðal aðgerða var seinkun á innleiðingu kílómetragjalds. Önnur stór aðgerð var breyting á stuðningi við sólarorku, þar sem dregið var úr nettómælingu sem hafði gert heimilum og fyrirtækjum kleift að selja umframorku á sama verði og þau greiða fyrir rafmagn. Breytingarnar hafa skapað óvissu og hægt á uppbyggingu.

Ekki var heldur tekið á niðurgreiðslum á jarðefnaeldsneyti, sérstaklega skattaundanþágum fyrir iðnað, flug og skipaflutninga. Þá var dregið úr þrýstingi á aðgerðir í landbúnaði. Lítil reynsla er komin á núverandi minnihlutastjórn en viðbrögð sérfræðinga CCPI við áherslubreytingum stjórnvalda má sjá birtast í því að Holland féll úr 5. sæti árið 2025 niður í 10. sæti árið 2026.

Skýr stefna og lærdómur

Fyrir Ísland er lærdómurinn sá að þrátt fyrir áskoranir og áherslubreytingar í stjórnmálum hefur Holland á fáum árum lyft grettistaki og er meðal fremstu ríkja í loftslagsmálum. Lausnirnar eru þekktar: að setja lagalega bindandi markmið, beita réttum hvötum og skynsamlegri fjármögnun. Forgangsraða þarf aðgerðum og hugrekki þarf til að takast á við erfiðustu málin strax.

Höfundur tilheyrir loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.