Glans­mynd eða stað­reyndir: um lofts­lagsárangur Sví­þjóðar

Þessi grein er svargrein við athugasemdum Gunnars Einarssonar frá 18. mars 2026 við grein mína um loftslagsmál í Svíþjóð sem birtist fyrir skömmu. Þar dró ég fram þann árangur sem Svíþjóð hefur náð í loftslagsmálum, sem endurspeglast meðal annars í því að landið er samkvæmt Climate Change Performance Index (CCPI) jafnan í hópi þeirra ríkja sem standa sig best.

Gunnar telur að þessi mynd sé glansmynd og vísar í „græna sænska skrímslið“ sem víti til varnaðar. Grein hans er hins vegar ágæt áminning um hversu auðvelt er að villa umræðu með einstökum sögum, YouTube-myndböndum og tilfinningum en sleppa því sem skiptir mestu máli, vísindagögnum og heildarsýn.

Byrjum á grunninum

Það kemur ekki á óvart að þeir sem efast um vísindalegan grunn loftslagsmála horfi öðrum augum á þær breytingar sem orðið hafa í Svíþjóð og leggi frekar áherslu á að finna þeim annmarka. Umbreyting hagkerfa er hvorki einföld né átakalaus. Svíþjóð er nú í slíkri umbreytingu með það markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og gera hagkerfið sjálfbærara. Til að leggja mat á árangurinn verður hins vegar að horfa á heildarmyndina en ekki einstaka sögur.

Einstök dæmi segja ekki alla söguna

Málflutningur Gunnars byggir að stórum hluta á einstökum dæmum, gagnrýnum röddum, YouTube-myndböndum og fyrirtækjum sem hafa lent í vandræðum. Slík nálgun er ekki heildstæð greining heldur val á dæmum sem styðja skoðun höfundar og fyrirframgefna niðurstöðu.

Allar stórar kerfisbreytingar innihalda bæði verkefni sem mistakast og verkefni sem skila árangri. Ef við ættum að dæma orkuskipti út frá einstökum verkefnum sem ganga illa eða fyrirtækjum sem lenda í vandræðum þyrftum við að hafna nær allri tækniþróun mannkyns. Til að leggja raunhæft mat á árangur Svía í loftslagsmálum þarf að horfa á helstu staðreyndir sem liggja fyrir:

• Landið er í fremstu röð í Evrópu í loftslagsmálum samkvæmt CCPI. Landið er leiðandi í orkuskiptum, kolefnisstefnu og uppbyggingu græns iðnaðar. Losun hefur dregist saman um rúm 30% frá 1990.
• Raforkukerfið er nánast kolefnishlutlaust og hefur þegar laðað að grænan iðnað og hátæknifyrirtæki sem hafa einsett sér að framleiða vörur með litla sem enga losun.
• Svíþjóð er í fremstu röð í Evrópu í nýsköpun og hefur ítrekað skipað í efstu sætum samkvæmt European Innovation Scoreboard, Global Innovation Index og gögnum OECD.

Þetta er ekki glansmynd heldur mælanlegur árangur. Svíar eru leiðandi í rafhlöðuframleiðslu og þó einstök nýsköpunarverkefni hafi lent í erfiðleikum breytir það ekki þeirri staðreynd að Svíþjóð hefur markvisst byggt upp umhverfi fyrir nýjan rafhlöðuiðnað og verið í fararbroddi í þeirri þróun í Evrópu.

Það er rétt að deilur hafa skapast, meðal annars um vindorku. En á sama tíma eru einnig deilur um áframhaldandi notkun jarðefnaeldsneytis, sem veldur loftmengun, heilsutjóni, skaða á lífríkinu og hlýnun jarðar. Fullyrðingar Gunnars um að vindorka sé meginorsök hás raforkuverðs standast ekki nánari skoðun. Vindorka er í dag meðal ódýrustu orkugjafa sem völ er á. Raforkuverð ræðst af flóknu samspili margra þátta.

Þegar pólitík hægir á orkuskiptum

Gagnrýni Gunnars skortir mikilvægt samhengi. Eftir stjórnarskiptin í Svíþjóð árið 2022 tók við ríkisstjórn hægri flokka með stuðningi þjóðernispopúlíska flokksins Svíþjóðardemókratanna. Sá flokkur hefur ítrekað lýst andstöðu við uppbyggingu vindorku og lagt áherslu á að hægja á orkuskiptum. Stjórnarskiptin, ásamt innrás Rússa í Úkraínu, breyttu fókus stjórnvalda í Svíþjóð. Metnaður í loftslagsmálum hefur dvínað og uppbygging vindorku orðið pólitískt umdeildari.

Afleiðingarnar eru sýnilegar:

• Kröfur um lífeldsneytisblöndun hafa verið lækkaðar með aukinni losun í kjölfarið
• Stór vindorkuverkefni á hafi úti hafa verið sett í bið
• Áherslur í ríkisfjármálum hafa færst frá loftslagsaðgerðum

Þetta var skýr stefnubreyting. Þegar stjórnvöld senda óljós eða neikvæð skilaboð dregur úr vilja fjárfesta, verkefni tefjast og framfarir hægja á sér.

Horfum til framtíðar og sýnum ábyrgð

Heimurinn stendur frammi fyrir loftslagskrísu, hvort sem við kjósum að horfast í augu við hana eða ekki. Við höfum takmarkaðan tíma til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma í veg fyrir þær hamfarir sem annars verða. Þetta er stærsta viðfangsefni okkar tíma.

Svíar hafa tekið þessari áskorun alvarlega og náð verulegum árangri. Það hvort þeir hafi gert eitthvað umdeilt í orkuskiptunum er ekki aðalatriðið.

Það þarf framsýni og hugrekki til að ná fram réttum breytingum því það verða alltaf raddir sem sjá bara vandamál, jafnvel í lausnunum.

Greinarhöfundur er meðlimur í loftslagshópnum París 1,5, sem beitir sér fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann.