Er upp­runi orðinn að sak­næmi?

Undanfarið hafa stjórnvöld lagt aukna áherslu á að upplýsingar um erlendan uppruna sakborninga komi oftar fram í opinberri miðlun lögreglu, og slíkar tilkynningar hafa verið áberandi síðustu mánuði, ekki síst í fjölmiðlaumfjöllun. Ætla má að markmiðið sé að undirstrika gagnsæi og gefa til kynna að stjórnvöld hafi stjórn á landamærum og innflytjendamálum. Þessi framsetning kann að virðast einföld og pólitískt skilvirk, en þegar hún er metin út frá grundvallarsjónarmiðum réttarríkisins, jafnræðisreglunnar og samfélagslegra afleiðinga blasir við mun flóknari mynd.

Í réttarríki er meginreglan skýr, einstaklingar bera ábyrgð á eigin gjörðum. Brot er brot, óháð þjóðerni, trú, kyni eða öðrum persónubundnum einkennum. Þegar ríkisvaldið kýs að leggja sérstaka áherslu á erlendan uppruna í tengslum við einstök sakamál er verið að færa fókusinn frá verknaðinum yfir á einkenni sem eru lagalega óviðkomandi. Uppruni verður hluti af frásögninni um brotið, þótt hann hafi enga sjálfstæða þýðingu fyrir saknæmi. Slík upplýsingagjöf er því ekki hlutlaus heldur mótar hún merkingu og samhengi á þann hátt að hún hefur fyrirsjáanleg félagsleg áhrif.

Rannsóknir á sviði félagsfræði og afbrotafræði sýna að kerfisbundin tenging þjóðernis við afbrot í opinberri umræðu eykur líkur á stimplun, staðalímyndun og félagslegri fjarlægð. Athyglin beinist síður að félagslegum skýringarþáttum, svo sem efnahagslegri stöðu, aðgengi að úrræðum eða jaðarsetningu, og í staðinn verður hópurinn sjálfur að viðfangsefni tortryggni. Smám saman festist í sessi einfölduð og tvíhyggjukennd mynd þar sem „við“ og „hinir“ eru aðgreind sem andstæðir pólar. Afleiðingin getur orðið skaðleg þar sem tilteknir hópar eru taldir ógna samfélagslegri reglu í heild, jafnvel án traustrar tölfræðilegrar heimildar.

Þegar þjóðerni er gert að aðalatriði í fyrirsögnum um gæsluvarðhald eða afbrot, án ítarlegrar greiningar á samhengi og skýringarþáttum, festist í sessi sú hugmynd að uppruni sé sjálfstæð áhættubreytan - þótt lagalegur og félagslegur veruleiki sé flóknari.

Ef markmiðið er raunverulegt gagnsæi og ábyrg stefnumótun eru til faglegri og vandaðri leiðir. Hægt er að birta reglubundnar, samræmdar og heildstæðar tölfræðilegar greiningar á afbrotum, þar sem upplýsingar eru settar fram í samhengi og túlkaðar með fræðilegum fyrirvörum. Slík gögn eiga heima í opinberum skýrslum sem gera ráð fyrir greiningu, samanburði og stefnumótandi úrvinnslu, ekki í einstökum tilkynningum um mál þar sem einstaklingur eða hópur er að njóta sakleysis reglunnar. Að öðrum kosti er hætt við að upplýsingagjöfin verði valbundin og táknræn fremur en kerfisbundin og þekkingar miðuð.

Samfélagsleg áhrif stefnu sem er í gangi núna er ekki fræðileg tilgáta heldur áþreifanleg reynsla margra. Á Íslandi býr stór og vaxandi hópur fólks af erlendum uppruna sem tekur virkan þátt í atvinnulífi og samfélagi. Fólk sem vinnur, greiðir skatta og tekur þátt í samfélaginu. Í samtölum mínum við konur, karla og annað fólk af erlendum uppruna, sem veigrar sér við að tjá sig opinberlega af ótta við að vera sakað um að gera lítið úr fordómum eða afneita áskorunum, hef ég ítrekað heyrt lýsingar á því hvernig slík framsetning setur þau í varnarstöðu og eykur aðkast. Þegar erlendur uppruni er ítrekað dreginn fram í tengslum við afbrot dreifist ábyrgðin í vitund almennings frá einstaklingnum yfir á hópinn í heild, þrátt fyrir að hann tengist málinu ekki með neinum hætti. Þetta birtist í tortryggni á vinnustöðum, í skólum barna, í daglegum samskiptum, í lúmskum athugasemdum og stundum í berum fordómum. Um leið þrengist rýmið til málefnalegrar gagnrýni, þar sem andóf gegn aðferðinni er oftar en ekki túlkað sem afneitun á vandanum sjálfum.

Nauðsynlegt er að halda tveimur sjónarmiðum skýrt aðgreindum. Annars vegar er bæði réttmætt og brýnt að ræða áskoranir sem kunna að fylgja fólksflutningum og tryggja skilvirka og faglega löggæslu. Hins vegar er varhugavert að gera uppruna að lykilbreytu í opinberri umfjöllun um einstök sakamál eða um einstök afbrot. Sú leið er fremur tjáning táknrænnar hörku en raunverulegrar stefnumótunar, hún gefur til kynna stjórn en leggur lítið til langtímalausna, forvarna eða trausts.

Ef við ætlum að standa vörð um öryggi og samheldni verðum við að gera það án þess að fórna jafnræðinu, því ábyrg stjórnvöld mega aldrei rugla saman gagnsæi og jaðarsetningu, og samfélag sem velur stimplun fram yfir réttlæti er að taka skref frá þeim siðferðilega grunni sem það segist verja.

Höfundur er stjórnmálafræðingur, samfélagsrýnir og rödd þeirra sem byggja líf á nýjum stað.