Drengurinn sem dó

En barnið fæddist ekki í dag og fimm árum síðar var drengurinn látinn.

Óður til hins mæðulega nútímamanns

„Hvar hafa dagar lífs þíns lit sínum glatað?“ spurði skáldið Jóhann Jónsson í ljóðinu Söknuður.

Af kveinstöfum samtímans að dæma mætti halda að Jóhann hefði ort til hins mæðulega nútímamanns sem finnur árinu 2026 allt til foráttu.

Jóhann fæddist árið 1896. Hann ólst upp í Ólafsvík við fátækt og drykkfelldan föður. Sem barn fékk hann berkla í annan fótinn og gekk upp frá því haltur.

En þrátt fyrir mótlæti mætti til náms í Reykjavík ungur og fríður hagyrðingur.

Sumarið 1915 leitaði Jóhann fyrir sér með stað til að borða á – þá var til siðs að námsmenn og verslunarmenn borðuðu hádegismat hjá matseljum í heimahúsum. Var honum bent á laust pláss hjá þriggja barna fráskilinni móður, Elínu Thorarensen, í Þingholtsstræti 18.

Jóhann og Elín felldu hugi saman. Fimmtán ára aldursmunur þeirra, Jóhann var nítján ára en Elín þrjátíu og fjögurra, ofbauð hins vegar samtíma þeirra.

Sagnfræðingurinn Guðmundur Magnússon hefur unni að ævisögu Jóhanns. Í viðtali í fyrra sagði hann bæði Jóhann og Elínu hafa orðið fyrir fordómum og hneykslun fólks vegna sambandsins.

Þótt Jóhann væri alvanur andstreymi lífsins hafði hann ekki roð við hinum reykvíska smáborgara.

„Þegar þau Elín og Jóhann fara hvort í sína áttina haustið 1916,“ sagði Guðmundur, „er ekki ósætti á milli þeirra heldur virðist Elín hafa komist að þeirri niðurstöðu að samband þeirra gæti ekki gengið og það skaðaði framtíð Jóhanns.“

Jóhann fór til Akureyrar í gagnfræðiskóla. Elín hrökklaðist til Kaupmannahafnar. Þau sáust aldrei aftur. Sögu þeirra var þó ekki lokið.

Að gefnu tilefni

Popúlísk stjórnmálaöfl víða um heim leitast við að endurreisa veröld sem var með slagorðum á borð við „make America great again“ og „gerum Ísland gott aftur.“

Í kjölfar góðs gengis þeirra í skoðanakönnunum keppast hefðbundnir stjórnmálaflokkar nú við að apa upp málflutning þeirra. Skemmst er að minnast ummæla varaformanns Sjálfstæðisflokksins sem velti því upp í síðustu viku hvort ekki væri tímabært að flóttamenn frá Palestínu, sem leituðu skjóls hér á landi, sneru aftur til síns heima.

Að gefnu tilefni er mikilvægt að spyrja: Þekkja þeir, sem tala nú fyrir því að færa íslenskt samfélag til fyrra horfs, þá veröld sem var?

Goðsögn eða sannleikur?

Jóhann Jónsson lifði skamma ævi. Hann lést úr berklum, þar sem hann bjó í Þýskalandi, aðeins þrjátíu og fimm ára að aldri. Fá ljóð liggja eftir hann en ljóð hans Söknuður, er gjarnan sagt marka upphaf íslenskrar nútímaljóðlistar. Engu að síður varð hann goðsögn í íslenskum bókmenntum.

Mýtan um Jóhann snýr þó ekki aðeins að menningarsögunni.

Í meira en öld hefur verið hvíslað um sambandsslit Jóhanns og Elínar. Gekk sú saga fjöllum hærra að Elín hefði eignast barn getið af Jóhanni og gefið það frá sér í Kaupmannahöfn.

Enginn vissi hið sanna. Fyrr en nú.

Niðurlægingu bæjarslúðursins

Á síðasta ári hafði Guðmundur Magnússon samband við rithöfundinn Þórdísi Gísladóttur, sem stödd var við rannsóknir í Kaupmannahöfn, og bað hana um að leita gagna um tilvist barnsins. Ekki stóð á viðbrögðunum.

„Daginn eftir svaraði hún mér og sagði það ótrúlega tilviljun að einmitt daginn áður hefði hún verið að fletta bók dönsku Mæðrahjálparinnar frá árinu 1917 og þar stendur að Elín hafi notið aðstoðar hennar með nýfætt barn,“ sagði Guðmundur. Faðirinn var skráður Jóhann Jónsson.

„Elín hefur viljað forðast óþægindi og niðurlægingu bæjarslúðursins,“ sagði Guðmundur. Jóhann virðist aldrei hafa fengið að vita að hann væri faðir.

En hvað varð um barnið?

Grimmúðlegur tími

Barnið var drengur, sem ættleiddur var af dönskum hjónum og hlaut nafnið Knud Østergaard.

Um skeið voru örlögin honum hliðholl. Hjónin voru ástrík og hann dafnaði vel við umhyggju þeirra.

En fyrri hluti 20. aldar var grimmúðlegur tími. Aðeins fimm ára fékk Knud litli berkla og dó.

Hver er sú veröld?

Í ár eru 130 ár liðin frá fæðingu Jóhanns Jónssonar.

Hver er sú veröld sem var, sem popúlistar og pólitískar hermikrákur leitast nú við að endurreisa?

Er það fordæming fortíðar sem þá lengir eftir, er þeir hallmæla útbreiðslu umburðarlyndis? Er það veröld örvæntingar og ungbarnadauða sem þeir vísa til með fullyrðingum um að allt hafi verið betra áður fyrr?

Hvers sakna þeir svo sárt frá fyrri tímum?

Hörku samborgarans?

Valds smáborgarans?

Tangarhaldi fátæktarinnar?

Grimmd örlaganna?

Varnarleysi hinna vammlausu?

Tilveru þar sem aðstæður bjóða foreldrum að gef frá sér börn sín?

Varla er það sú veröld sem Knud litli Østergaard lifði í og dó, sem þeir telja standa svo framar samtímanum?

Eða hvað?