Er kominn tími til að loka ál­verinu á Grundar­tanga og kísil­verinu á Húsa­vík – fyrir fram­tíð ís­lands?

Álverið á Grundartanga og kísilverið á Húsavík eru tákn fortíðar þar sem íslensk græn orka hefur verið seld á lágu verði, en nær öll verðmætasköpunin hefur runnið úr landi. Nú, með vaxandi óstöðugleika og rekstrarvandamálum í þessum verksmiðjum, blasir við mikilvæg ákvörðun: Erum við tilbúin að loka þessum orkufreka iðnaði og beina orkunni í verðmætari og heimafengnari nýsköpun sem styður sjálfbæra framtíð?

​Sama spurning blasir við í tækniheiminum: Hvort við ætlum að selja hugvitið ódýrt út – eða byggja framtíðina heima.

​Við lifum á fordæmalausum tímum. Að mati framtíðarfræðingsins Peter Leyden markar árið 2025 söguleg tímamót; vendipunkt þar sem þrjár tæknibyltingar sem munu umbreyta heiminum – gervigreind, hrein orka og líftækni – ná samtímis fullum þroska. Þetta er ekki dagsetning gripin úr lausu lofti, heldur greining á sjaldgæfri samleitni. Við stöndum á þröskuldi nýrrar aldar, þar sem gömul kerfi 20. aldar víkja fyrir nýjum veruleika.

​Þetta tímabil, sem Leyden kallar „Hin mikla framþróun: 2025-2050“, býður mannkyninu einstakt tækifæri til að beisla þessa tækni til að leysa stærstu áskoranir samtímans. Grundvallarhugmyndin er tæknibjartsýni; að við séum á barmi nýs framfara- og allsnægtaskeiðs, sambærilegs við upplýsinguna.

​Þessi bjarta framtíð er þó enginn sjálfsagður hlutur. Spurningin er ekki hvort ný öld sé að renna upp, heldur hvernig heim við ætlum að byggja með þeim öflugu verkfærum sem við höfum nú í höndunum.

​HVAÐ EF GERVIGREINDIN VÆRI FRYST Í DAG?

​Ef gervigreindin yrði stöðvuð á þessu augnabliki myndi mannkyninu taka áratugi að greina og skilja hvernig hún hefur leyst óteljandi vandamál síðustu tveggja ára. Uppgötvanir eins og upplausn próteinbyggingar með sjálfvirkum verkfærum (eins og AlphaFold), sjálfvirk lyfjagerð, byltingarkennd þróun í veðurspám, nýjar greiningaraðferðir í heilbrigðis- og atvinnulífi og stóraukin sjálfvirkni í opinberri þjónustu – allt þetta er þegar til staðar og bíður frekari úrvinnslu.

​Demis Hassabis hjá DeepMind hefur bent á hvernig gervigreind leysir áratugagömul vandamál á örskotsstundu, á meðan Yoshua Bengio leggur áherslu á að þessi hraði kalli á djúpa siðferðilega umræðu og varfærni. Geoffrey Hinton minnir okkur á að þótt möguleikarnir séu gríðarlegir verði samfélagið að temja sér ábyrga innleiðingu.

​GERVIGREIND MEÐ MANNINN VIÐ STÝRIÐ

​Gervigreind framkvæmir flókin verkefni hraðar en nokkru sinni fyrr, en lykillinn að réttri nýtingu hennar er „human in the loop“ – að manneskjan hafi yfirumsjón, leiðrétti og færi inn tilfinningaleg og siðferðileg gildi. Þannig verður gervigreind ekki ógn eða ópersónuleg stjórn, heldur verkfæri sem þjónar samfélaginu á réttum forsendum, með manninn ávallt við stýrið.

​Þróun gervigreindar fylgja áskoranir sem brýnt er að takast á við. Kjarni málsins er að tryggja ábyrga nálgun sem byggir á fimm stoðum: réttlæti, gagnsæi, ábyrgð, persónuvernd og traustleika. Ein af lúmskari hættunum er sú að gervigreindarkerfi geta byggt svör sín á úreltum vísindagreinum. Þetta undirstrikar mikilvægi þess að notendur staðfesti alltaf heimildirnar sem gervigreindin vísar í.

​KENNA GERVIGREIND AÐ SKILJA OG SÝNA UMHYGGJU

​Nútímarannsóknir sýna að gervigreind má kenna samkennd og umhyggju ef hún fær jákvætt eftirlit og leiðsögn frá fólki. Með vandaðri meðhöndlun gagna og mannlegri þátttöku í þróun lærir gervigreindin að meta gildi, tilfinningar og samhengi á manneskjulegan hátt.

​VÍSINDI OG GERVIGREIND FYRIR ALLT MANNKYN

​Sterk rannsóknarfjárfesting og alþjóðlegt samstarf eru grundvöllur þess að gervigreind nýtist sem verkfæri fyrir velferð alls mannkyns. Alþjóðleg teymi vinna að samræmdum kröfum um öryggi, gagnsæi og opna nýtingu sem stuðlar að velferð og siðferði fyrir alla.

​ÍSLAND MEÐ EIGIÐ GERVIGREINDARUMHVERFI

​Framtíðin krefst þess að Ísland byggi upp sína eigin innviði og mállíkön, geymd heima í íslensku gagnasafni, í þágu menningar, tungumáls og samfélags. Með staðbundnum innviðum og sjálfstæðri gervigreindarinnviði á AI.is styrkjum við stjórn á þróun, eflum nýsköpun á eigin forsendum og tryggjum lýðræðislegt aðgengi og öryggi.

​Ísland, með sína einstöku blöndu af tækniþekkingu, gnægð endurnýjanlegrar orku, öflugum líftæknigeira og sterkri lýðræðishefð, er eins og smækkuð mynd af þeim tækifærum og áskorunum sem framundan eru.

​TÍMI NÝRRAR ORKU OG NÝRRAR HUGSUNAR

​Ísland státar af ósnortinni grænni orku sem gæti knúið rannsóknir, gagnavinnslu, líftækni og gervigreind – greinar sem borga margfalt hærra verð fyrir hverja kílóvattstund af rafmagni. Hver króna sem fjárfest er í nýrri tækni skilar sér margfalt til baka í störfum og skatttekjum. Orkan er ekki lengur bundin í málm og hráefni heldur í hugviti, þekkingu og verðmætasköpun sem gamla stóriðjan nær aldrei að skapa.

​SAMSPIL MANNS OG TÆKNI – BYLTING FYRIR SAMFÉLAGIÐ

​Þegar manneskjan og gervigreindin vinna saman, með manninn við stýrið, styrkist nýsköpun, öryggi og lífskjör. Ef stjórnvöld og athafnamenn taka stökk í átt að framtíðinni, getur Ísland orðið fyrirmynd fyrir græna velsæld, samfélagslega ábyrgð og mennskar lausnir í stafrænum heimi.

​Í ljósi þess að álverið á Grundartanga er lamað af bilun og kísilverið á Húsavík þegar lokað vegna markaðsbrests, gefst nú sögulegt tækifæri til að festa lokun þeirra í sessi, draga þannig úr losun koltvísýrings um tæplega 600.000 tonn á ári og nýta þær rúmlega fimm teravattstundir af grænni orku sem losna til að knýja áfram nýja, verðmætari atvinnuuppbyggingu í hátækni og gagnaverum.

​Fyrstu skrefin eru erfið, en þjóðin þarf hugrekki til að loka tímabili hrávöru og opna endalausa möguleika framtíðarinnar. Þetta er bæði orkugjafi sem tryggir ábyrga framtíð – og tækifæri Íslands til að vera leiðandi á næstu tækniöld.

​Þessi grein er skrifuð í gervigreind en ekki af gervigreind – á því er mikill munur.

​Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur.