At­vinna, á­byrg nýting og hags­munir nær­sam­félagsins

Umræða um framtíð hvalveiða er komin á dagskrá að nýju, enn og aftur má segja. Í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar fyrir nýhafið þing er boðuð heildarendurskoðun laga um hvalveiðar og þar kemur sérstaklega fram að litið verði til sjónarmiða um bann við hvalveiðum til frambúðar. Þar er jafnframt tekið fram að huga þurfi að stjórnskipulegum álitaefnum, meðal annars með tilliti til atvinnufrelsis og eignarréttar.

Undirritaður vill hér koma því á framfæri, út frá sjónarhóli okkar í Hvalfjarðarsveit, að mikilvægt sé að í þeirri umræðu gleymist ekki einn veigamikill þáttur: fólk, störf og samfélag.

Hvalveiðar og sú starfsemi sem þeim tengist hafa um langt skeið verið hluti af atvinnulífi í Hvalfirði. Áhrif starfseminnar ná langt út fyrir hlið hvalstöðvarinnar. Þau birtast í störfum við veiðar og vinnslu en einnig í verkefnum þjónustu- og verktakafyrirtækja og í þeirri verðmætasköpun sem atvinnustarfsemi af þessu tagi hefur í för með sér.

Þegar rætt er um vægi starfseminnar er jafnframt rétt að horfa lengra en til starfa og beinnar verðmætasköpunar. Hvalur hf. var stofnaður árið 1947 og hóf starfsemi sína í Hvalfirði árið 1948. Í nær átta áratugi hefur starfsemin því verið samofin atvinnu- og samfélagssögu svæðisins. Fyrirtækið hefur ekki aðeins skapað verðmæt störf heldur jafnframt lagt samfélaginu lið með ýmsum hætti og sýnt samfélagslega ábyrgð með aðkomu að menningu, félagsstarfi og mannlífi. Slík tengsl fyrirtækis við nærsamfélagið verða ekki auðveldlega mæld í krónum og aurum, en þau skipta máli og eru hluti af þeirri heildarmynd sem þarf að hafa í huga þegar framtíð starfseminnar er rædd.

Áhrifin stöðvast heldur ekki við sveitarfélagamörk Hvalfjarðarsveitar. Atvinnusókn fólks og viðskipti fyrirtækja fylgja ekki slíkum mörkum. Hagsmunirnir snerta því einnig Akranes, Borgarfjörð og önnur samfélög á Vesturlandi.

Ábyrg nýting auðlinda

Íslendingar hafa byggt stóran hluta lífskjara sinna á nýtingu lifandi auðlinda hafsins. Sú nýting verður að vera ábyrg og sjálfbær. Hún á að byggjast á bestu fáanlegu vísindalegu upplýsingum og skýrum viðmiðum um vernd og viðgang þeirra stofna sem nýttir eru.

Þetta grundvallarsjónarmið þarf að mínu mati einnig að gilda þegar fjallað er um hvalveiðar.

Um hvalveiðar eru ólík sjónarmið og umræðan snertir meðal annars dýravelferð, náttúruvernd, efnahagslega hagsmuni og nýtingu náttúruauðlinda. Þau sjónarmið eiga öll rétt á sér í lýðræðislegri umræðu. En þegar teknar eru ákvarðanir um framtíð atvinnugreinar þarf jafnframt að liggja skýrt fyrir á hvaða gögnum þær byggjast og hvaða afleiðingar þær hafa.

Atvinnufrelsi skiptir máli

Það er stór ákvörðun að banna atvinnustarfsemi sem hefur verið lögleg og stunduð hér á landi um langt skeið.

Atvinnufrelsi er mikilvægur þáttur í íslensku samfélagi. Það þýðir vitaskuld ekki að atvinnustarfsemi sé undanþegin reglum eða að stjórnvöld geti ekki sett henni skorður. En þegar stjórnvöld íhuga svo íþyngjandi aðgerð að banna tiltekna atvinnustarfsemi verður að gera ríkar kröfur til málefnalegs rökstuðnings, meðalhófs og vandaðs undirbúnings.

Þar þarf einnig að horfa á afleiðingarnar. Hvað verður um störfin ? Hver verða áhrifin á starfsfólkið og fjölskyldur þess ? Hvaða áhrif verða á þjónustu- og verktakafyrirtæki sem hafa tekjur af starfseminni ? Hvaða áhrif verða á sveitarfélagið og nærliggjandi samfélög ?

Þetta eru ekki aukaatriði sem hægt er að skoða eftir að ákvörðun hefur verið tekin. Þau eiga að vera hluti af ákvörðuninni sjálfri.

Nærsamfélagið þarf að eiga rödd

Stjórnvöld taka eðli máls samkvæmt ákvarðanir sem hafa mismikil áhrif eftir landshlutum. Þess vegna skiptir miklu máli að þegar stefnt er að breytingum sem geta haft veruleg áhrif á atvinnu og verðmætasköpun á ákveðnu svæði sé rætt við þau samfélög sem breytingarnar snerta.

Það væri að mínu mati óeðlilegt að ákvörðun sem gæti leitt til þess að atvinnustarfsemi í Hvalfirði legðist af eða drægist verulega saman yrði tekin án þess að fyrir lægi vandað og gagnsætt mat á áhrifum hennar á atvinnu, efnahag og byggðaþróun í Hvalfjarðarsveit og á Vesturlandi.

Slíkt mat þarf að liggja fyrir áður en ákvörðun er tekin – ekki eftir á.

Jafnframt þarf raunverulegt samráð að eiga sér stað við sveitarfélögin, fyrirtækin og fólkið sem ákvörðunin snertir. Það er eðlileg krafa þegar ríkisvaldið íhugar ákvörðun sem getur breytt starfsgrundvelli fyrirtækja og haft bein áhrif á atvinnu fólks í einstökum byggðarlögum.

Fyrirsjáanleiki er forsenda uppbyggingar

Fyrirtæki þurfa, eins og kostur er, að hafa ákveðinn fyrirsjáanleika í starfsumhverfi sínu. Sama á við um starfsfólk þeirra og sveitarfélögin sem skipuleggja uppbyggingu sína til framtíðar. Fjárfestingar, ráðningar og langtímaáætlanir verða ekki byggðar á síbreytilegum forsendum.

Við eigum að geta gert þá kröfu til stjórnvalda að breytingar á starfsumhverfi atvinnulífs séu byggðar á traustum gögnum, faglegu mati og vönduðu samráði. Það á ekki síst við þegar breytingarnar geta orðið svo afgerandi að heil atvinnustarfsemi leggist af.

Hagsmunir samfélagsins þurfa að vega þungt

Afstaða mín snýst fyrst og fremst um hagsmuni þess samfélags sem ég starfa fyrir.

Við í Hvalfjarðarsveit viljum öflugt og fjölbreytt atvinnulíf. Við viljum störf, fjárfestingu og verðmætasköpun. Við viljum jafnframt að nýting náttúruauðlinda sé ábyrg, sjálfbær og byggð á bestu fáanlegu þekkingu. Þessi sjónarmið þurfa ekki að vera andstæður.

Þess vegna tel ég að stjórnvöld eigi ekki að fara þá leið að banna hvalveiðar án þess að fyrir liggi skýr fagleg rök fyrir slíkri ákvörðun og heildstætt mat á afleiðingum hennar fyrir atvinnulíf og samfélög.

Sveitarstjórn Hvalfjarðarsveitar hefur mótmælt áformum um bann við hvalveiðum. Sú afstaða byggist meðal annars á mikilvægi starfseminnar fyrir atvinnulíf svæðisins, mikilvægi atvinnufrelsis og þeirri grundvallarkröfu að ákvarðanir stjórnvalda sem hafa veruleg áhrif á störf og byggðaþróun séu byggðar á traustum grunni.

Þegar störf fólks og framtíð atvinnustarfsemi eru undir eiga sjónarmið nærsamfélagsins að heyrast skýrt.

Höfundur er sveitarstjóri Hvalfjarðarsveitar.