Helmingsafsláttur af mennskunni

Ráðherra barna- og menntamálaráðherra, Inga Sæland, sat fyrir svörum í Kastljósi í gær, í tilefni af hraksmánarlegri útkomu okkar Íslendinga í PISA-könnuninni. Öll ljós blikka, ástandið er alvarlegt, það hefur lengi verið varað við þessu. Allar þessar verstu spár hafa enda ræst - tölurnar sýna að málin hafa þróast á versta veg. Við erum að svíkja börnin okkar um almennilega menntun.

Orsakirnar eru margar, en óumdeilt er að námsgagnaframleiðsla hér á landi er víðsfjarri því að duga til þess að sjá nemendum fyrir vönduðu námsefni sem samið er í samræmi við nýjustu þekkingu á áhrifaríku námi. Allar samanburðarþjóðir okkar verja mun meira fé til námsefnisgerðar.

Í viðtali Margrétar Helgu Erlingsdóttur í gær var það borið upp á ráðherra að einvörðungu væri gert ráð fyrir 455 milljónum í námsefnisgerð á næsta ári, sem væri sláandi í ljósi þess að sérfræðingar hafa talað um að það þyrfti milljarð til þess að halda í horfinu - enn meira ef ætti að vinna upp þá námsefnisskuld sem hefur skapast síðustu ár.

Ráðherra taldi að það væri nú aldeilis ekki vandamál: „Síðan erum við að fara að taka í okkar þjónustu nýja tækni, sem heitir gervigreind... Við getum í rauninni þýtt mörgum sinnum meira af góðum og frábærum námsgögnum erlendis frá, við getum tileinkað okkur það besta sem þekkist.“ Svo bætti hún svo við: „Í ljósi stöðunnar þá erum við að stíga risastórt skref, og fyrir 455 milljónir í námsgagnaútgáfu, getum við sennilega gert jafnmikið og fyrir milljarð, miðað við þá nýju tækni sem við erum að fara að taka upp.“

Vanvirðingin sem felst í þessum orðum í garð þýðenda, höfunda, íslenskra fræðimanna, kennara og nemenda er yfirgengileg. Og verst af öllu er að ráðherra ber þessa stefnu fram sem framfarir.

Ég held að ef eitthvað skýri dapran árangur okkar Íslendinga í samanburðarhæfum prófum þá liggja skýringarnar í fjölbreytilegu fúski, skyndilausnum og skítamixi um árabil. Við leysum sannarlega ekki vandann með því að bæta enn í.

Það er jú fátt krefst meiri mennsku og næmni en að miðla nýrri þekkingu til ungra barna. Er það virkilega einmitt þar sem ríður mest á að skera út hið mennska? Að sjálfsögðu er upplagt að nýta erlent námsefni sem vel hefur reynst, en þetta námsefni þarf að aðlaga, staðla og þýða. Hér á landi eigum við stétt vandaðra þýðenda, fólk sem hefur sérfræðiþekkingu og þjálfun. Sömuleiðis eigum við fjölda vandaðra námsefnishöfunda sem þekkja íslenska nemendur og íslenskt skólakerfi. Hvernig má réttlæta það að íslenska ríkið leggi sig í framkróka við að sneiða hjá þessu fólki?

Nú þegar það blasir við að aldrei hefur verið mikilvægara að styrkja innviði íslenskunnar er það forkastanlegt að ríkisstjórnin kynni áform um að sniðganga markvisst fagstéttir hennar.

Ég velti líka fyrir mér hvað erlendum höfundum alls þessa námsefnis sem ráðherra hefur hugsað sér að kaupa finnist um það að verk þeirra verði mötuð inn í gervigreind og þýdd með tækni sem byggir á stolnum verkum. Ég velti því raunar líka fyrir mér af hverju það sé boðlegt að tala um það í Ríkissjónvarpinu, undir formerkjum framfara, að stóru gervigreindarmódelin séu nýtt gagnrýnilaust af hinu opinbera þegar það er óumdeilt að þau byggja á stolnum hugverkum. Enn hefur samfélagssamtalið um það ekki farið fram.

En aðallega spyr ég: Hvernig má það teljast boðlegt og jafnvel eðlilegt að útvista námsefnisgerð til gervigreindar? Ef við gerum það, af hverju látum við gervigreindina ekki bara líka passa ömmu okkar á elliheimilinu, nú eða stýra íslenska ríkinu? Hvorugt verkefnið myndi hún víla fyrir sér ef hún væri spurð - og um leið og hið opinbera ákveður að hætta að nýta mennska, innlenda fagþekkingu á einu sviði, þá eru öll svið mannlegrar tilveru undir.

Hvað stendur þá eftir fyrir okkur sem enn höfum hjörtu sem slá?

Höfundur er rithöfundur og varamaður í stjórn Rithöfundasambands Íslands