Það sem gerist þegar við segjum frá

Olga Björt Þórðardóttir skrifar 7. september 2026 08:01

Við hvetjum fólk til að tala um geðheilsu og leita sér hjálpar. En hvað gerist þegar það gerir einmitt það – og upplifir síðan að því sé ekki trúað, að líðan þess sé smættuð eða að greiningin verði notuð til að skýra allt sem það segir og gerir?

Nú er gulur september. Þá tölum við af meiri þunga um geðheilbrigði, sjálfsvígsforvarnir, mikilvægi þess að rjúfa þögnina og hvetjum fólk til að leita sér hjálpar.

Talaðu. Segðu frá. Ekki vera ein/einn/eitt með líðan þína og hugsanir.

Ég hef sjálf tjáð mig opinberlega um andlega líðan. Ég veit hvernig það er að vera á stað þar sem maður sér litla birtu fram undan. Ég veit líka hversu mikilvægt það er að einhver hlusti þegar maður loksins segir upphátt eða reynir að koma því í orð að líða ekki vel.

Undanfarin ár hef ég æ oftar hugsað um hina hliðina á þessari hvatningu okkar. Hvað gerist þegar og eftir að fólk segir frá?

Hvað ef manneskja segir frá vanlíðan, geðrænum vanda, áfallasögu, þunglyndi, kvíða eða greiningu og upplýsingarnar verða síðar að einhvers konar gleraugum sem allt sem hún segir og gerir er skoðað í gegnum?

Við tölum mikið um að eyða fordómum gagnvart geðrænum áskorunum og veikindum. Á sama tíma notum við orð úr geðheilbrigðiskerfinu af ótrúlegu kæruleysi. Fólk er kallað geðveikt af minnsta tilefni. Við greinum hvert annað með narsissisma, borderline, geðrof, ADHD, Munchausen og persónuleikaraskanir yfir kaffibolla og á samfélagsmiðlum. Fyrrverandi makinn er „geðveikur“, erfið manneskja „narsissisti“ og sá sem bregst sterkt við einhverju hlýtur að vera „óstabíll“.

Nærri annar hver með skráða geðgreiningu og stór hluti á geðlyfjum

Þetta varð mér enn hugleiknara eftir samtal mitt við Ingu Wessman, sálfræðing og einn eigenda Litlu kvíðameðferðarstöðvarinnar og doktorsnema í sálfræði við HÍ, um niðurstöður nýlegrar umfangsmikillar rannsóknar á geðheilsu Íslendinga sem birtist í hinu virta tímariti PLoS ONE. Greinin nefnist Psychiatric health of Icelandic adults 40 years or older:A nationwide study of diagnoses, medications, and symptoms.

Þar voru skoðaðar geðgreiningar stórs hóps Íslendinga yfir langt tímabil. Hluti rannsóknarinnar er hluti af doktorsverkefni Ingu í sálfræði og ég hitti hana til að ræða niðurstöðurnar.

Rannsókninni var hrundið var af stað fyrir 10 árum og öllum Íslendingum í fyrrgreindum aldurshópi var boðin þátttaka. Í henni voru upplýsingar um 80.759 þátttakendur skoðaðar og sjúkraskrár raktar yfir tuttugu ára tímabil, frá 1999 til 2019. Þátttakendur voru fertugir eða eldri þegar þeir skráðu sig í rannsóknina á árunum 2016 til 2018. Elsti þátttakandinn var 106 ára og meðalaldur 60 ár.

Niðurstöðurnar gefa tilefni til að staldra við. Þegar horft var yfir þetta langa tímabil hafði nærri annar hver þátttakandi fengið einhverja geðgreiningu skráða í heilbrigðiskerfinu og stór hluti þátttakenda var á lyfjum - sem samkvæmt klínískum leiðbeiningum á ekki að vera fyrsta inngrip. Þá kom í ljós að kvíðastillandi lyf eru gefin í miklum mæli og endurtekið til sömu einstaklinga, þrátt fyrir að leiðbeiningar leggi til að nota þau til skamms tíma.

Þá vaknar einföld spurning: Þegar svona stór hluti fólks fær einhvern tíma á ævinni skráða geðgreiningu, er þá yfir höfuð skynsamlegt að tala um „fólk með geðræn vandamál“ eins og um lítinn og afmarkaðan hóp samfélagsins sé að ræða?

Flestar lyfjaávísanir koma frá heimilislæknum

Inga bendir einmitt á að þegar skoðaður er fjöldi þeirra sem greinast með geðröskun einhvern tíma á lífsleiðinni sé augljóst að þetta er ekki lítill hópur. Algengar greiningar í gögnunum tengdust meðal annars þunglyndi, kvíða og svefnröskunum. Rannsóknin varpar um leið ljósi á hversu stór hluti geðheilbrigðisþjónustu fer fram innan heilsugæslunnar og hversu mikið álag hvílir þar á heimilislæknum, miðað við að flestar lyfjaávísanir koma frá heimilislæknum.

En gögn heilbrigðiskerfisins segja heldur ekki alla söguna. Upplýsingar um þjónustu sjálfstætt starfandi sálfræðinga og annarra meðferðaraðila hafa ekki endilega runnið inn í sömu kerfi. Inga bendir á að unnið hafi verið að aukinni rafrænni skráningu og samþættingu, sem gæti síðar gefið heildstæðari mynd. Þann 1. desember næstkomandi þarf sjúkraskráning að vera rafræn, samkvæmt lögum, og þar af leiðandi mun fást betri mynd um öll sem leita sér aðstoðar.

Og svo er allur sá hópur sem leitar sér aldrei hjálpar. Við vitum einfaldlega ekki nákvæmlega hversu stór hann er hér á landi. Ef miðað er við niðurstöður evrópskrar heilsufarsrannsóknar, þá sýna þær að um 60% fólks telur sig þurfa á læknisþjónustu að halda og tæp 22% geðheilbrigðisþjónustu. Rúm 33% þeirra töldu sig hins vegar ekki hafa ráð á þeirri síðarnefndu.

Ekki sjúkdómur að líða illa

Geðheilbrigði snýst ekki eingöngu um greiningar. Og þar kom Inga inn á atriði sem mér finnst sérstaklega mikilvægt í samfélagi þar sem við erum annars vegar að reyna að opna umræðuna um geðrænan vanda en hins vegar stundum farin að líta á nær allar erfiðar tilfinningar sem eitthvað sem þurfi að laga. Tilfinningar eru hluti af því að vera manneskja.

Ef markmiðið verður að okkur eigi alltaf að líða vel erum við komin í gildru, segir Inga, og það sem skiptir okkur mestu máli í lífinu geti líka valdið okkur mestu vanlíðaninni. Við elskum fólk og þess vegna syrgjum við þegar við missum það.

Okkur langar í draumastarfið og þess vegna finnum við fyrir kvíða fyrir atvinnuviðtalinu. Okkur er hafnað, við verðum fyrir vonbrigðum, okkur mistekst og við missum hluti sem skipta okkur máli. Kvíði fyrir mikilvægu atvinnuviðtali er ekki sjálfkrafa kvíðaröskun. Sorg er ekki sjúkdómur vegna þess að hún er sár.

Við megum ekki sjúkdómsvæða tilfinningar. Stundum þarf manneskja sem líður illa meðferð. Stundum lyf. Stundum mikla og langvarandi aðstoð. En stundum þarf hún fyrst og fremst að einhver hlusti, spegli upplifun hennar og hjálpi henni að skilja að tilfinningin sem hún finnur fyrir sé eðlilegt svar við því sem er að gerast í lífi hennar.

Sársauki og þjáning ekki alveg það sama

Inga lýsir líka gagnlegum mun á sársauka og þjáningu. Sársauki er óumflýjanlegur hluti af því að vera manneskja. Þjáning er það sem bætist við þegar við neitum að horfast í augu við sársaukann, ýtum honum frá okkur eða deyfum hann.

Þegar við leyfum okkur hins vegar að finna hann getum við brugðist við honum. Óþægilegar tilfinningar bera nefnilega með sér upplýsingar. Ef við erum döpur er gagnlegt að spyrja hvers vegna. Vantar eitthvað í líf okkar? Hefur eitthvað gerst sem við þurfum að takast á við? Reiði getur sagt okkur að farið hafi verið yfir mörkin okkar eða að eitthvað sem skiptir okkur máli sé í hættu.

Tilfinningin sjálf er ekki vandamálið. Hegðunin sem fylgir henni getur auðvitað verið það. Reiði réttlætir ekki að kasta hlutum í fólk eða beita ofbeldi. Að taka tilfinninguna alvarlega er ekki það sama og að leyfa henni að stýra því sem við gerum.

Inga líkir þessu við líkamlegan sársauka. Ef handleggurinn brotnar væri fráleitt að deyfa hann svo rækilega að við fyndum ekki lengur til og halda svo áfram að nota hann eins og ekkert hefði gerst. Sársaukinn er ekki vandinn, hann er merki um vandann. Deyfingin ein og sér lagar ekkert. Hún gerir skaðann verri. Þannig verður þjáningin til. Og það sama á við um að hunsa erfiðar, óþægilega tilfinningar.

Segjum að einhver missi makann sinn. Sorgin er óþægileg og það er vel hægt að halda henni niðri um tíma: taka aukavaktir, fylla dagana, forðast staðina sem minna á makann og jafnvel deyfa sig með vímuefnum. En sorgin er einmitt að benda á að stórt skarð hafi myndast í lífinu. Á meðan hún er hunsuð eða deyfð fær skarðið enga athygli. Hann spyr sig aldrei hvað það var sem tapaðist, vinnur ekki úr sorginni og reynir ekki að fylla upp í skarðið, til dæmis með því að leita til vina eftir félagsskap.

„Farðu nú bara í göngutúr“

Þegar einhver segir „mér líður ekki vel“ skiptir viðbragð umhverfisins máli.

Inga bendir á að fólk sé mjög misjafnlega í stakk búið til að taka á móti slíkri frásögn. Sumum finnst hún óþægileg. Sumir hafa aldrei lært að tala um tilfinningar. Viðbrögðin geta því orðið eitthvað á borð við:

„Þetta verður allt í lagi.“ „Hugsaðu jákvætt.“ „Farðu í göngutúr.“ „Harkaðu þetta af þér.“

Oft er þetta sagt af góðum hug. En það getur engu að síður orðið til þess að smætta upplifun manneskjunnar. Félagslegur stuðningur hefur hins vegar mikilvæg og jákvæð áhrif þegar fólki líður illa, hvort sem um er að ræða greinda geðröskun eða aðra vanlíðan.

Kannski er því stundum mikilvægara að spyrja en að ráðleggja.

„Hvað er að gerast hjá þér?“ „Hvernig get ég verið til staðar?“ „Viltu að ég hlusti eða viltu að við reynum að finna lausn?“

Manneskja með sjúkdóm er ekki sjúkdómurinn

Manneskja hefur sagt frá geðgreiningu - sem einmitt útskýrir hvernig henni líður, hugsar og hegðar sér. Stundum notum við svo greininguna á óhóflegan máta til að skýra allt, jafnvel gegn einstaklingnum sjálfum.

Inga orðar þar mikilvægan hlut: Við erum ekki geðraskanirnar okkar frekar en manneskja með hjartasjúkdóm er hjartasjúkdómurinn. Greining lýsir einkennum sem einstaklingur glímir við. Einkennin geta vissulega haft áhrif á samskipti og hegðun. En greiningin getur líka verið notuð óhóflega sem skýring á öllu sem viðkomandi gerir. Þar getur jafnvel sjálfstæði manneskjunnar farið að skerðast.

Við könnumst eflaust flest við orðræðu sem í sumum tilfellum getur verið þannig að einstaklingur er með geðgreiningu sem er notuð gegn í honum í t.d. rifrildum og í atvikum og við aðstæður þar sem viðkomandi hefur rétt á að vera ósátt/ósáttur. En svo getur það verið að einstaklingur sem er með geðgreiningu kemur ekki hjálplega fram í samskiptum og geðrænu vandkvæðin geta haft veruleg áhrif á fjölskyldu- og vinalífið. Þá getur verið að þörf sá á að taka ábyrgð og fá aðstoð þar sem viðbrögð viðkomandi eru ekki í lagi þó að hægt sé að skilja þau miðað við reynslu viðkomandi og fortíð. Og mögulega þarf fjölskylda og vinir að fá fræðslu og tæki og tól til að takast á við það.

Þegar fólk með geðgreiningu upplifir að greiningin er notuð gegn því hugsar það gjarnan: „Átti ég þá ekki rétt á að verða sár?“ „Var ég að bregðast rangt við?“ „Má ég treysta eigin upplifun?“ „Er ég að ofhugsa þetta allt?“

Þarna nálgumst við það sem oft er kallað gaslýsing (sem er ekki fræðilegt heiti), þótt Inga bendir réttilega á að það hugtak sé farið að vera notað ansi frjálslega. Gaslýsing er útskýrð sem samskiptatækni sem felst í að neita allri sök, afvegaleiða, setja fram mótsagnir, ljúga upp á, hengja sig í aukaatriði og hanna nýja atburðarás eftir á sem hentar málstað þess sem er að verja sig.

Kjarninn stendur þó eftir: Ef við notum geðrænan vanda manneskju til að gera upplifun hennar ómarktæka getur það haft djúp áhrif á sjálfstraust hennar og trú á eigin veruleika. Og þar af leiðandi líðan og geðheilsu.

Aðeins eitt taugakerfi

Það er merkilegt hversu ólík þolinmæði okkar getur verið gagnvart líkamlegum og andlegum bata. Manneskja sem lendir í alvarlegu slysi og þarf langa endurhæfingu fær gjarnan skilning á því að bati taki tíma. Þegar um áföll og langvarandi geðrænan vanda er að ræða getur hins vegar komið óþolinmæði.

„Ertu ekki búin að vinna í þessu?“ „Hversu löng er eiginlega þessi meðferð?“ „Hvenær verðurðu eiginlega búin að jafna þig?“

En áfallavinna hefur engan fyrirfram ákveðinn lokadag. Bati er ekki bein lína og stundum felst hann ekki í því að allt hverfi heldur að einkennin verði vægari, lífið stærra og verkfærin fleiri. Við fáum bara eitt taugakerfi. Kannski ættum við að sýna því meiri þolinmæði.

Þegar einhver segir: „Mér líður ekki vel“

Gulur september snýst um að hvetja fólk til að tala. Það skiptir máli. En þá verðum við hin líka að vera tilbúin að taka á móti því sem sagt er.

Við getum ekki sagt fólki að rjúfa þögnina og loka síðan eyrunum þegar frásögnin verður óþægileg. Við getum ekki hvatt fólk til að segja frá vanlíðan sinni og notað síðan líðanina, ástandið eða greiningar gegn því. Við getum ekki barist gegn fordómum á sama tíma og við köstum alls kyns greiningum hvert í annað sem skammaryrðum.

Og við þurfum ekki alltaf að laga manneskjuna sem stendur fyrir framan okkur. Stundum þurfum við bara að trúa því að henni líði eins og hún segir að henni líði.

Að hlusta án þess að greina. Að spyrja án þess að dæma. Að muna að bak við þunglyndið, kvíðann, ADHD-ið, persónuleikaröskunina, áfallið eða hvaða orð sem stendur í sjúkraskránni er manneskja sem langar mest af öllu að líða sem best, vera virkur samfélagsþegn og í góðum tengslum við fólkið sitt. Kannski byrjar raunveruleg vitund um geðheilbrigði einmitt þar.

Alþjóðlegur forvarnardagur sjálfsvíga

Mig langar að endingu að minna á Alþjóðlegan forvarnardag sjálfsvíga 10. september. Sjálfsvíg eru alvarlegur lýðheilsuvandi með víðtækar afleiðingar fyrir samfélagið allt. Jóna Hrönn Bolladóttir prestur orðaði einhvern tímann svo hlýlega að sjálfsvíg eiga sér ekki stað vegna þess að fólk vill deyja; þau verða vegna þess að mörgum er um megn sársaukinn við að lifa.

Til þess að komast í gegnum sorg, áföll og missi þarf stuðning nærumhverfis, ættingja og vina en einnig hjálp frá fagfólki og greiðari aðgang að þeim. Stjórnvöld verða að stíga fastar til jarðar í þessum málefnum, auka meðferðarúrræði og stytta biðlista. Embætti landlæknis ber ábyrgð á sjálfsvígsforvörnum á Íslandi og er faglegur ráðgjafi stjórnvalda á því sviði og í gildi er aðgerðaáætlun sem hófst árið 2025 og gildir til 2030.

Ef þú eða einhver sem þú þekkir glímir við sjálfsvígshugsanir, þá eru hér úrræði:

Upplýsingamiðstöð Heilsugæslunnar - sími 1700

Netspjall Heilsuveru

Hjálparsími Rauði krossins 1717 - sími 1717

Netspjall 1717.is

Píeta samtökin - sími 552 2218

Bergið headspace - fyrir ungt fólk að 25 ára aldri

Bráðamóttaka geðþjónustu Landspítala við Hringbraut - sími 543 1000

Bráðamóttaka geðsviðs Sjúkrahússins á Akureyri – sími 463 0202

Í neyð - 1-1-2 - sími 112

Höfundur er fjölmiðlakona og áhugamanneskja um geðheilbrigði og velferð.