Við getum þetta sjálf – en hver græðir á því?

Ég heyri þessa setningu aftur og aftur: „Við þurfum ekki Evrópusambandið. Við getum þetta sjálf.“ Allt í lagi. Þá langar mig að spyrja: Hvenær ætlum við að byrja – og hverjir hafa grætt á því að við höfum ekki gert það?

Ég er ekki hagfræðingur. Ég er venjulegur launþegi sem horfir á reikningana mína, húsnæðislánin, matarverðið og vextina. Því meira sem ég skoða íslenska hagkerfið, því meira finnst mér við haga okkur eins og gullfiskar. Við syndum hring eftir hring í sömu skálinni og verðum jafn hissa í hvert skipti sem við komum aftur á sama stað.

Þegar verðbólga hækkar hækkar Seðlabankinn vexti. Heimilin eiga þá að draga saman. Ekki kaupa bíl. Ekki kaupa sjónvarp. Ekki kaupa íbúð. Ekki krefjast of mikilla launahækkana. Fyrirtæki finna fyrir minni eftirspurn, húsnæðismarkaðurinn kólnar, byggingaraðilar draga saman og minna verður byggt.

Að lokum lækkar verðbólgan og þá geta vextir farið niður. Fólk fær loksins aðeins meira eftir í veskið og hugsar: Nú getum við kannski keypt íbúð. En þá hefur verið byggt of lítið meðan markaðurinn var kaldur. Fleiri kaupendur mæta, eftirspurnin eykst, íbúðaverð hækkar, fólk byrjar aftur að kaupa vörur og þjónustu og hagkerfið hitnar. Þá hækkar verðbólgan og Seðlabankinn hækkar vexti.

Gullfiskurinn er kominn einn hring í skálinni.

Íslendingar þekkja orðatiltækið um sjö mögur ár og sjö góð ár. Ég er hins vegar farin að velta fyrir mér hvar góðu árin okkar séu. Þegar illa árar eigum við að sýna aðhald. Þegar vel árar megum við ekki hafa það of gott, því þá eykst eftirspurn, verðbólgan fer af stað og aftur þarf að kæla hagkerfið. Við fáum kannski eitt eða tvö góð ár og síðan nokkur mögur til að laga góðu árin. Er þetta virkilega stöðugleikinn sem við ætlum að sætta okkur við?

Meginvextir Seðlabankans eru nú 8%. Þegar vextir eru hækkaðir er talað um að „við“ þurfum að draga saman. En hver eru þessi „við“? Skuldsett heimili finnur vaxtahækkunina. Ungt fólk sem langar að kaupa fyrstu íbúðina finnur hana. Fyrirtæki sem þarf fjármagn til fjárfestinga finnur hana. Byggingaraðilinn finnur hana og ríkissjóður finnur hana þegar kemur að nýrri fjármögnun og endurfjármögnun skulda.

En sá sem á fjármagnið er hinum megin við borðið. Vextir sem einn greiðir eru tekjur annars. Háir vextir eru því ekki slæmir fyrir alla.

Sá sem skuldar 50 eða 100 milljónir upplifir hávaxtaumhverfið allt öðruvísi en sá sem á 50 eða 100 milljónir til fjárfestingar. Annar spyr: „Hvernig borga ég næsta gjalddaga?“ Hinn spyr: „Hvar fæ ég bestu ávöxtunina?“

Það er heldur ekki bara íslenskt fjármagn sem getur sótt í þessa ávöxtun. Erlendir fjárfestar geta keypt íslensk verðbréf og sótt í vaxtamuninn. Það er ekkert óeðlilegt við það. Fjárfestir leitar þangað sem áhætta og ávöxtun henta honum. En þá verðum við líka að þora að spyrja: Hversu mikið kostar okkur að vera hávaxtaland og hversu stór hluti ávinningsins af þessu vaxtastigi fer til eigenda fjármagnsins á meðan heimili, fyrirtæki og ríkissjóður greiða reikninginn?

Erlend fjárfesting er ekki vandamálið. Ísland þarf erlent fjármagn. En ég vil miklu frekar að erlendur fjárfestir komi hingað vegna þess að honum finnist gott að byggja upp fyrirtæki á Íslandi, skapa störf og fjárfesta til langs tíma en eingöngu vegna þess að hér sé hægt að fá háa ávöxtun á fjármagn. Það er grundvallarmunur.

Þá komum við að íslenska fjármálamarkaðnum. Samkeppniseftirlitið hefur sjálft bent á að samkeppnislegu aðhaldi á íslenskum bankamarkaði sé enn ábótavant. Það hefur jafnframt bent á að hagræðing í rekstri bankanna og lækkun sérstaks bankaskatts hafi ekki skilað sér í minni vaxtamun eins og vænta hefði mátt heldur frekar í bættri arðsemi bankanna. Eftirlitið hefur sagt að viðskiptavinir hefðu notið hagræðingarinnar betur ef samkeppnin hefði verið virkari. Þetta eru ekki slagorð frá stuðningsmönnum ESB. Þetta segir íslenska Samkeppniseftirlitið.

Þarna finnst mér umræðan um krónuna stundum fara út af sporinu. Við tölum um krónuna eins og hún sé fáni. Eins og gagnrýni á íslenska peningakerfið sé gagnrýni á Ísland. En gjaldmiðill er efnahagslegt tæki og um efnahagslegt tæki eigum við að mega spyrja: Hverjir græða á því og hverjir borga?

Ef háir vextir eru nauðsynlegir til að halda verðbólgu og krónu í skefjum þá græðir sá sem á fjármagn á sama tíma og sá sem skuldar borgar. Ef íslenskir bankar starfa á litlum markaði þar sem samkeppnislegt aðhald er ófullnægjandi eigum við að ræða það. Ef erlent fjármagn kemur inn til að sækja háa ávöxtun eigum við líka að ræða hvað gerist þegar ávöxtunin fer aftur út. Það er ekki árás á Ísland. Það er bókhald.

Svo er skuldaranum sagt: „Þú getur tekið verðtryggt lán.“ Ég þekki það val. Þegar óverðtryggða greiðslan verður of há getur verðtryggða lánið verið eina leiðin til að halda mánaðarlegri greiðslubyrði viðráðanlegri. En reikningurinn hverfur ekki. Hluti hans færist inn í framtíðina og á höfuðstólinn. Þannig getur fólk staðið samviskusamlega í skilum árum saman en samt horft á skuldina hækka.

Síðan kælum við húsnæðismarkaðinn með háum vöxtum. Fólk hættir að kaupa, byggingaraðilar selja færri íbúðir, framkvæmdir dragast saman og minna verður byggt. Svo kemur loksins betra ár. Vextir lækka og fólk hefur aftur efni á að kaupa. En þá vantar íbúðirnar sem við hættum við að byggja í niðursveiflunni. Verðið hækkar, verðbólgan fær nýjan þrýsting og Seðlabankinn segir að aftur þurfi að kæla hagkerfið.

Gullfiskurinn snýr aftur.

Kannski er vandamálið ekki að almenningur hafi það of gott. Kannski er spurningin sem við ættum að spyrja þessi: Af hverju þolir íslenska hagkerfið svona illa að venjulegu fólki gangi vel?

Af hverju getum við ekki haldið stöðugu framboði húsnæðis? Af hverju er samkeppni á fjármálamarkaði ekki meiri? Af hverju skilar hagræðing bankanna sér ekki betur til viðskiptavina? Af hverju verður aukinn kaupmáttur svona fljótt að verðbólgu? Af hverju þarf heimilið aftur og aftur að vera fyrsta bremsan sem stigið er á?

Og hvers vegna eigum við alltaf að sætta okkur við svarið: „Svona er þetta bara á Íslandi.“

Þá kemur aftur svarið: „Við getum þetta sjálf.“

Já. Auðvitað getum við það. Við getum aukið samkeppni. Við getum byggt stöðugra húsnæðiskerfi. Við getum rekið ríkissjóð með jafnvægi þegar vel árar og byggt upp varasjóði. Við getum endurskoðað verðtrygginguna. Við getum tekið á fákeppni. Við getum skoðað samþjöppun hjá birgjum, verslunarkeðjum og fjármálafyrirtækjum. Við getum skapað kerfi þar sem lækkandi fjármögnunarkostnaður skilar sér betur til heimila og fyrirtækja.

Allt þetta getum við gert án ESB.

En þá kem ég aftur að sömu spurningunni: Hvenær ætlum við að gera það?

Það er ekki nóg að segja á nokkurra ára fresti að við getum þetta sjálf. Við þurfum einhvern tímann að sýna að við getum það í raun.

Ég er heldur ekki að halda því fram að Evrópusambandið leysi öll þessi vandamál. Það væri jafn vitlaust og að halda því fram að Ísland geti ekki leyst neitt sjálft. Ég vil einfaldlega vita hvaða valkostur stendur okkur til boða. Ég vil sjá hvað Ísland getur samið um, hvað við fengjum og hvað við þyrftum að gefa eftir. Ég vil geta borið þann samning saman við kerfið sem við höfum í dag.

Og síðan vil ég kjósa.

Ef samningurinn er vondur get ég sagt nei. Ef hann er góður get ég sagt já. Það er lýðræði.

En mér finnst sífellt erfiðara að samþykkja þau rök að við eigum ekki einu sinni að skoða hinn kostinn vegna þess að „við getum þetta sjálf.“

Við höfum synt ansi marga hringi í þessari skál. Kannski er kominn tími til að hætta aðeins að synda með fiskunum sem útgerðirnar veiða og hlaupa upp um fjöll með rollunum – og spyrja hvernig við ætlum að byggja efnahagskerfi sem þolir að fólkinu í landinu gangi vel.

Því mig langar í raun aðeins að fá svar við tveimur spurningum:

Ef við getum þetta allt sjálf – hvenær ætlum við að byrja?

Og á meðan við bíðum – hverjir græða á kerfinu og hverjir borga reikninginn?

Höfundur er launþegi og fyrrum trúnaðarmaður hjá Sameyki.