Evruna fyrir sig? Nei, Þórður Snær. Reiknings­skil virka ekki þannig.

Það er alltaf svolítið varasamt að bjóða fólki upp í dans með stórum orðum. Sérstaklega þegar maður hefur gleymt að reima á sig skóna.

Þórður Snær Júlíusson, framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar, skrifar grein undir fyrirsögninni „Að velja evruna fyrir sig en krónuna fyrir okkur hin“. Þar dregur hann upp mynd af íslenskum stórfyrirtækjum, ekki síst sjávarútvegsfyrirtækjum, sem hafi einhvern veginn fengið að „flýja krónuna“, velja sér evruna, njóta lágra vaxta og skilja venjuleg íslensk heimili eftir í krónuhagkerfinu.

Hann gengur raunar svo langt að segja að þetta snúist um „völd og vilja fárra til að viðhalda þeim völdum“ og kallar almenning „þolendur þessa fyrirkomulags“. Loks kemur erindið í ljós: „Fyrsta skrefið í því er að segja Já 29. ágúst.“

Þetta er vissulega ágæt pólitísk saga. Vandinn er bara að reikningsskilareglurnar, gjaldeyrisáhættan og meira að segja eldri skrif Þórðar Snæs sjálfs neita að taka þátt í henni.

Stór íslensk fyrirtæki gera ekki einfaldlega upp í evrum af því að þeim finnst evran svo miklu skemmtilegri en krónan. Fyrirtæki sem beita alþjóðlegum reikningsskilastöðlum þurfa að fylgja IAS 21 við ákvörðun starfrækslugjaldmiðils. Þar er meginreglan sú að starfrækslugjaldmiðill sé sá sem hefur mest vægi í rekstri fyrirtækisins. Það er að segja, fyrirtæki með mest af sínum tekjum í evrum eða Bandaríkjadal ber hreinlega að gera upp í þeirri mynt.

Íslenski löggjafinn tók sérstaklega á þessu árið 2013 þegar 8. gr. ársreikningalaga var breytt. Í lögskýringargögnunum er tekið af allan vafa um hvað reglurnar þýða: „Í staðlinum kemur fram að félagið hafi ekki frjálst val um ákvörðun á starfrækslugjaldmiðli.“

En greinargerðin gengur lengra. Þar segir að miða skuli starfrækslugjaldmiðil við efnahagsumhverfi félagsins og meðal annars horfa til þess hvaða gjaldmiðill hafi mest áhrif á söluverð, rekstrarkostnað og fjármögnun. Breytingin var sérstaklega gerð til samræmis við alþjóðlega reikningsskilastaðla. Þetta er því ekki séríslensk regla sem var fundin upp fyrir útgerðina eða önnur íslensk fyrirtæki, svo sem Landsvirkjun eða Landsnet sem vel að merkja gera upp í Bandaríkjadal.Ætlar Þórður Snær að halda því fram að Landsvirkjun sé að ræna íslensk heimili eða að íslenskur almenningur sé þolandi Landsvirkjunar? Varla.

Dollarinn fyrir útgerðina, einhver?

Frá árinu 2009 og út árið 2025 var starfrækslugjaldmiðill Síldarvinnslunnar ekki evra. Hann var bandaríkjadalur og ástæðan var einföld. Stærstur hluti uppsjávarafurða var seldur í USD, verð á mjöli og lýsi ræðst að stórum hluta af heimsmarkaðsverði í USD og olíukaup, stærsti gjaldaliðurinn fyrir utan laun, eru verðlögð í USD.

Svo breyttist fyrirtækið. Tekjur í evrum jukust, meðal annars með auknum bolfiskheimildum. Breytingin var framkvæmd samkvæmt IAS 21.

Síldarvinnslan vaknaði ekki einn morguninn og ákvað að „flýja í evruna“. Efnahagsumhverfi fyrirtækisins breyttist og starfrækslugjaldmiðillinn fylgdi á eftir. Það er nákvæmlega það sem lög um reikningsskil boða.

Og hvað með Icelandair, Alvotech, ríkisfyrirtækið og svissneska frankann? Ef þetta snýst allt um að hin útvöldu stórfyrirtæki fái að „velja evruna fyrir sig“, þá kemur dálítið vandræðaleg spurning: Hvers vegna velur Icelandair þá ekki evruna? Starfrækslugjaldmiðill Icelandair Group er bandaríkjadalur. Sama má segja um Alvotech. Enn annað dæmi er Oculis með samstæðureikningsskil og starfrækslugjaldmiðil í svissneskum frönkum. Meira að segja Oculis Iceland hefur CHF sem starfrækslugjaldmiðil. Besta dæmið er ef til vill ríkisfyrirtækið Landsvirkjun – sem gerir upp í bandaríkjadal.

Þetta er því ekki krónan er fyrir almenning en evran fyrir hina útvöldu. Þetta snýst um hvaða gjaldmiðill endurspeglar efnahagsumhverfi viðkomandi rekstrar.

Reyndar vissi Þórður Snær þetta ágætlega þegar hann fjallaði um málið árið 2023. Þá skrifaði hann að 248 íslensk félög hefðu fengið heimild til að færa bókhald og semja ársreikning í erlendri mynt. Athyglisverðara er að 93 prósent þeirra sem gerðu upp í erlendri mynt gerðu upp annaðhvort í evru eða Bandaríkjadal. Dollarinn hentar bara verr í fyrirsögnina „Að velja evruna fyrir sig“.

Erlent lán getur minnkað áhættu. Eða skapað hana.

Þórður Snær skrifar sjálfur um Ísfélagið: „Það er fullkomlega eðlilegt og skynsamlegt að fyrirtæki sem hefur tekjur sínar í erlendum gjaldmiðlum reyni að fjármagna sig í sama gjaldmiðli. Það lækkar áhættu.“

Já akkúrat. En þarna hefði kannski verið ágætt að stoppa í smástund áður en næsta málsgrein var skrifuð.

Fyrirtæki sem fær stóran hluta tekna sinna í evrum og tekur lán í evrum er að samræma gjaldmiðil tekna og skulda. Það getur minnkað gjaldeyrisáhættu þess. Íslenskur launamaður sem fær launin sín í krónum, á fasteign á Íslandi og tekur húsnæðislán í evrum er að gera hið gagnstæða. Hann er að búa til gjaldeyrisáhættu sem margir supu seyðið af haustið 2008.

Og Þórður Snær veit þetta vel og þess vegna er grein dagsins svo sérkennileg. Þann 12. desember 2012 skrifaði Þórður Snær um mögulega veikingu krónunnar: „Slík veiking myndi hafa áhrif á getu þeirra sem eru með tekjur í íslenskum krónum að ráða við erlendar skuldir sínar.“ Nákvæmlega.

Þórður Snær ársins 2012 skildi grundvallaratriðið sem Þórður Snær ársins 2026 þarf nú að horfa fram hjá til þess að samanburðurinn við Ísfélagið virki: Gjaldmiðill teknanna skiptir máli.

Það er ekki smá tæknilegt aukaatriði. Það er ástæðan fyrir því að evrulán útflutningsfyrirtækis með evrutekjur og evrulán íslensks heimilis með krónutekjur eru tveir gjörólíkir hlutir. Það fyrra getur verið áhættuvörn. Það síðara getur verið gjaldeyrisáhætta.

Það má gagnrýna íslensku krónuna. Það má færa sterk rök fyrir evru. Það má vilja ganga í Evrópusambandið. Og auðvitað má kjósa já 29. ágúst. En sé ætlunin að sannfæra fólk um að gera það, þá ætti lágmarkskrafan að vera að röksemdirnar standist skoðun. Það gerir þessi samanburður ekki.

Íslensk stórfyrirtæki hafa ekki fengið einhver sérstök forréttindi til að velja sér evruna vegna þess að hún er þægilegri. Starfrækslugjaldmiðill þeirra á að endurspegla efnahagsumhverfi þeirra. Alþjóðlegir reikningsskilastaðlar krefjast þess. Íslensku ársreikningalögin voru sérstaklega færð til samræmis við þær reglur. Og lögskýringargögnin segja beinlínis að fyrirtæki hafi ekki frjálst val um ákvörðun starfrækslugjaldmiðils.

Og fyrirtæki sem tekur skuld í sama gjaldmiðli og það aflar tekna í er ekki í sambærilegri stöðu við heimili sem skuldar í erlendum gjaldmiðli en aflar allra tekna sinna í krónum. Þetta veit Þórður Snær.

Hverjir eru þá þolendurnir?

Þórður Snær lýkur grein sinni með því að kalla almenning „þolendur þessa fyrirkomulags“.

Ef við viljum ræða hvers vegna vextir eru háir á Íslandi væri kannski nær að ræða verðbólgu, ríkisfjármál, peningastefnu, vöxt hins opinbera, skattheimtu, launa- og verðmyndun, húsnæðismarkað og þá fjölmörgu þætti sem raunverulega móta vaxtastig og kaupmátt.

En útflutningsfyrirtæki sem fylgir reikningsskilareglum um starfrækslugjaldmiðil er ekki að ræna íslenska heimili evrunni. Icelandair er ekki að halda Bandaríkjadollaranum frá almenningi. Oculis Iceland hefur ekki lagt svissneska frankann undir sig. Fyrirtækin eru að fylgja reglum sem um starfsemi þeirra gilda.

Þórður Snær lýkur sinni grein á ákalli um að segja já 29. ágúst. Ég ætla ekki að segja fólki hvort það eigi að segja já eða nei. En ég myndi leggja til eitt áður en gengið er að kjörborðinu: Segjum já við því að lesa smáa letrið og nei við innihaldslausu orðasalati.

Því stundum reynist stórkostleg saga um „evruna fyrir elítuna og krónuna fyrir okkur hin“ vera bara þurri reikningsskilastaðallinn IAS 21.