Hvernig bætum við lífs­gæði síðustu 20-30 ævi­árin?

Öldrun, mannréttindi og þjónustusamfélag framtíðarinnar

Við stöndum frammi fyrir einni stærstu samfélagsbreytingu næstu áratuga. Við lifum lengur og hlutfall eldra fólks fer vaxandi. Þetta er ekki séríslensk áskorun. Evrópa öll stendur frammi fyrir sömu breytingu.

Af hverju ætti 400 þúsund manna þjóð að reyna að þróa allar lausnirnar ein?

Getum við unnið miklu meira með nágrannaþjóðum okkar, lært af þeim sem hafa náð bestu árangri og þróað nýjar lausnir saman? Gæti full aðild að ESB opnað enn frekar á skipulagt samstarf, rannsóknir, nýsköpun og fjármögnun verkefna sem snúa að einni stærstu samfélagsbreytingu okkar tíma?

Við þurfum nýtt þjónustusamfélag

Við höfum byggt upp gott velferðarsamfélag. En aldurssamsetning þjóðarinnar er að breytast hraðar en skipulag samfélagsins.

Samfélagið þarf að þróast í takt við þjónustuþörfina. Við þurfum að leita lausna fyrr til að tryggja betur lífsgæðin. Er lausnin að þróa þjónustusamfélag? Þar sem fólki er hjálpað fyrr að viðhalda sjálfstæði, heilsu, virkni og góðum lífsgæðum.

Þjónustusamfélagið spyr ekki aðeins: Hvaða þjónustu þarf einstaklingurinn þegar hann getur ekki lengur séð um sig sjálfur?

Það spyr miklu fyrr: Hvað þarf einstaklingurinn til að geta áfram lifað sjálfstæðu, virku og innihaldsríku lífi?

Þetta er grundvallarbreyting á hugsun.

Hvaða samfélagsbreytingar þurfum við að takast á við?

Verkefnin eru mörg og þau tengjast:

Hlutfall eldra fólks hækkar og færra fólk á vinnualdri stendur undir þjónustunni.

Við lifum lengur og sextugsaldurinn getur verið upphaf áskoranna fyrir næstu 20–30 árin.

Heilbrigðis- og umönnunarþörf mun aukast.

Skortur á starfsfólki í heilbrigðis- og félagsþjónustu getur orðið enn meiri.

Fleiri þurfa að geta búið sjálfstætt lengur með stuðningi og þjónustu.

Við þurfum fjölbreyttari húsnæðiskosti fyrir 60+.

Við þurfum að vinna gegn einmanaleika og félagslegri einangrun.

Velferðartækni, fjarþjónusta og gervigreind geta gjörbreytt þjónustunni.

Við þurfum að tryggja sjálfsákvörðunarrétt, reisn og þátttöku fólks þegar það eldist.

Við þurfum að líta á þessa breytingu sem tækifæri til nýsköpunar – ekki aðeins sem aukinn kostnað.

Þetta er verkefni þjónustusamfélags framtíðarinnar.

60+ á ekki að þýða skert lífsgæði

Þarna þurfum við líka að breyta orðræðunni. Við eigum ekki fyrst og fremst að ræða sívaxandi fjölda eldra fólks sem „vandamál“.

Spyrjum: Hvernig viljum við lifa síðustu 20–30 ár ævinnar?

• ·Við viljum geta ráðið eigin lífi.
• ·Við viljum halda virkni.
• ·Við viljum hitta annað fólk.
• ·Við viljum hafa tilgang og hlutverk.
• ·Við viljum geta valið hvar við búum.

Viljum við ekki reyna að útfæra lausnir þannig að þegar við þurfum aðstoð að þjónustan styðji við sjálfstæði okkar í stað þess að við missum það?

Við þurfum alltaf að stuðla að mannréttindum á að hvaða æviskeiði sem við erum.

Getum við hugsað húsnæðismálin alveg upp á nýtt?

Húsnæðið er gott dæmi um hvernig ný hugsun getur gagnast fleiri en einni kynslóð. Margt eldra fólk býr í stórum íbúðum eða einbýlishúsum sem voru byggð utan um þarfir fjölskyldunnar þegar börnin voru heima. En hvert á fólk að flytja ef það vill minnka við sig?

Við þurfum að skapa aðlaðandi 60+ íbúðakjarna með sjálfstæðum íbúðum, sameiginlegri aðstöðu, hreyfingu, menningu, gróðri, félagslífi og fjölbreyttri þjónustu sem hægt er að bæta við eftir þörfum. Ekki stofnun eða hefðbundið „elliheimili“.

Heldur stað sem fólk vill flytja á vegna þess að þar geta lífsgæðin orðið meiri. Það hjálpar einnig ungu fjölskyldunni.

Ef eldra fólk fær raunverulegan og aðlaðandi valkost getur það kosið að losa fyrr stórar fjölskylduíbúðir. Þær koma aftur inn á húsnæðismarkaðinn og ungar fjölskyldur fá fleiri valkosti.

Eldra fólk fær húsnæði sem hentar betur þörfum þeirra. Þarna sjáum við hvað gæti gerist þegar við hættum að vinna í samfélagsmálum í aðskildum kössum og förum að hugsa um samfélagið sem eina heild.

Mannréttindi alla ævi

Evrópusamstarfið byggir meðal annars á mannlegri reisn, frelsi, jafnrétti og mannréttindum. Þeim réttindum þarf að viðhalda þó við verðum 67, 75 eða 85 ára. Sjálfsákvörðunarréttur skiptir jafnvel enn meira máli þegar við verðum háðari öðrum.

• ·Get ég valið hvar ég bý?
• ·Get ég stjórnað eigin lífi?
• ·Get ég tekið þátt í samfélaginu?
• ·Get ég fengið aðstoð án þess að missa sjálfstæði mitt?

·Get ég áfram lifað – en ekki aðeins fengið þjónustu?

Þarna þurfa mannréttindi og öldrunarstefna að mætast.

Af hverju ekki að þróa lausnirnar með Evrópu?

Evrópuþjóðirnar þurfa allar að takast á við þessa þróun. Þar verða til nýjar lausnir í húsnæði, heimastuðningi, heilbrigðisþjónustu, velferðartækni, endurhæfingu, félagslegri þátttöku og vörnum gegn einmanaleika.

Í stað þess að Ísland reyni að finna allar lausnirnar eitt, eigum við að kanna hvernig íslensk sveitarfélög, þjónustufyrirtæki, háskólar, frumkvöðlar og félagasamtök geta orðið enn virkari þátttakendur í evrópsku samstarfi.

Við eigum ekki bara að sækja peninga. Við eigum að sækja þekkingu, samstarf og reynslu – og leggja okkar eigin hugmyndir inn í samstarfið.

Mjög líklega getur Ísland, vegna smæðar sinnar, orðið sérstaklega gott tilraunaland fyrir nýjar lausnir í öldrunarmálum og breytingum sem þjónustusamfélag kallar eftir.

Getur Ísland orðið fyrirmynd?

Hugsum okkur Ísland þar sem fólk fær fyrr stuðning til að halda sjálfstæði sínu. Þar sem fjölbreytt 60+ húsnæði er eðlilegur hluti húsnæðismarkaðarins. Þar sem tæknin styður fólk um leið og við leggjum áherslu á mannleg samskipti.

• ·Þar sem við vinnum markvisst gegn einmanaleika.
• ·Þar sem fólk fær að vera virkir þátttakendur í samfélaginu alla ævi.
• ·Þar sem góð öldrunarstefna hjálpar um leið ungum fjölskyldum, heilbrigðiskerfinu og húsnæðismarkaðnum.

Góð öldrunarstefna er ekki aðeins stefna fyrir eldra fólk. Hún er stefna fyrir allar kynslóðir.

Við getum ekki stöðvað breytta aldurssamsetningu. En við þurfum að finna bestu lausnir til að mæta henni. Verkefnin eru það stórt að við getum illa leyst þau ein.

Væri ekki skynsamlegt að kanna hvort enn nánara samstarf við Evrópu gæti hjálpað okkur að byggja þjónustusamfélag þar sem markmiðið er að bæta fleiri gæðaárum við lífið?

Höfundur er viðskiptafræðingur og MS í stjórnun og stefnumótun. Situr í stjórn öldrunarráðs Viðreisnar og kennari Qigong lífsorkuæfinga – lifsraekt.is