Að kaupa atkvæði þjóðar

Yngvi Ómar Sigrúnarson skrifar 18. ágúst 2026 10:16

Það hefur vakið athygli mína hversu mikið af auglýsingum þrýstihópurinn Áfram Ísland hefur birt á síðustu vikum. Fyrir hverja auglýsingu frá Já til að sjá virðist maður sjá tíu frá Áfram Íslandi.

Þetta er ekki bara tilfinning. Samkvæmt auglýsingasafni Meta hafði Áfram Ísland varið um tífalt meira í auglýsingar á Facebook og Instagram en Já til að sjá frá stofnun hreyfingarinnar til 14. ágúst.[1]

Þeir sem horfa á línulega sjónvarpsdagskrá hafa líklega séð auglýsingar Áfram Íslands, uppblásnar af þjóðernisást, jafnvel oft á dag. En hversu oft höfum við séð sambærilegar auglýsingar frá Já til að sjá? Ég hef að minnsta kosti ekki séð eina einustu.

Ég óskaði eftir upplýsingum frá RÚV og Sýn um fjölda sjónvarpsauglýsinga frá hvorri hreyfingu. RÚV hefur enn ekki svarað og Sýn sagðist ekki geta veitt upplýsingarnar fyrr en herferðinni lyki. Án þeirra upplýsinga verður hver og einn því að meta þetta með eigin augum. Næst þegar auglýsing frá einhverjum þessara hópa birtist á skjánum er rétt að spyrja: Hver borgaði?

Það er merkilegt í sjálfu sér hversu fullsköpuð Áfram Ísland mætti til leiks sem nýstofnuð hreyfing. Forsvarsmenn hennar sögðu í upphafi að hún væri ófjármögnuð og yrði rekin á styrkjum.[2] Engu að síður var heimasíðan komin í loftið strax á fyrsta degi og lénið skráð á eina öflugustu auglýsingastofu landsins, Pipar\TBWA.[3]

Það vekur eðlilega spurningar: Hver borgar – og hvaða hagsmunir liggja að baki?

Þjóðin skiptist í tvær nokkuð jafnar fylkingar, með og á móti. Samt virðist Áfram Ísland hafa úr margfalt meiri fjármunum að spila en hreyfingar á já-hliðinni. Auglýsingar kosta peninga og munurinn birtist skýrt í umfangi þeirra.

Því má leiða líkur að því að fjársterkari aðilar kjósi frekar að styðja Áfram Ísland en hreyfingar á já-hliðinni. Vegna skorts á gagnsæi er hins vegar ekki hægt að sannreyna hverjir þessir aðilar eru – né hvort þeir eru innlendir eða erlendir.[4]

Á sama tíma er hreinlega búið að hræða þjóðina og blása upp misskilda þjóðernisást. Sumir leyfa sér að kalla aðra föðurlandssvikara fyrir það eitt að hafa aðra skoðun á því hvað sé landinu fyrir bestu og telja sig um leið vera að verja þjóðina fyrir hinu „illa“ Evrópusambandi – þar sem 74% íbúa telja þó að land þeirra hafi notið góðs af aðildinni.[5]

Höfum við ekki séð þetta áður?

Sundruð þjóð tók ákvörðun sem reyndist síðan röng, byggða á hræðsluáróðri og upplýsingaóreiðu.

Jú! Og það er alls ekki svo langt síðan – styttra síðan en þegar okkur var seld sú tálsýn að íslenskir fjármálamenn væru öllum fremri.

2016 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla í Bretlandi um hvort landið skyldi ganga úr ESB eða vera þar áfram. Enda er ekkert ríki neytt til að vera í sambandinu vilji það ganga úr því.

Sú þjóðaratkvæðagreiðsla minnir um margt á umræðuna sem nú fer fram hér á Íslandi. Fylkingarnar voru nokkuð jafnar en að lokum höfðu útgöngusinnar sigur með 51,9% atkvæða gegn 48,1%.[6]

Í dag sjá Bretar almennt eftir útgöngunni. Í könnun YouGov frá júní 2026 töldu 57% Breta að ákvörðunin um Brexit hefði verið röng en aðeins 30% að hún hefði verið rétt.[7]

Það sem kom svo í ljós var að á bak við Leave-baráttuna stóðu gríðarlegir sérhagsmunir. Fimm auðmenn – Arron Banks, Peter Hargreaves, Jeremy Hosking, Robert Edmiston og Crispin Odey – lögðu samtals fram 14,9 milljónir punda, eða um 2,6 milljarða íslenskra króna. Það nam rúmlega 60% af þeim framlögum og lánum sem Leave-hreyfingarnar fengu síðustu fimm mánuðina fyrir kosninguna.[8]

Á sama tíma hallaði umfjöllun stórra breskra fjölmiðla sterklega að útgöngusinnum. Reuters Institute rannsakaði 2.378 blaðagreinar um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þegar tekið var tillit til útbreiðslu miðlanna var hlutfall greina sem studdu Leave meira en tvöfalt hærra en þeirra sem studdu Remain – 48% gegn 22%. Daily Express, Daily Mail og The Sun voru meðal þeirra miðla sem tóku sterkasta afstöðu með Brexit.[9]

Arron Banks, helsti fjármögnunaraðili Leave.EU, lýsti aðferðinni á bak við sigurinn með þremur orðum: „Facts don’t work.“ Hann sagði markmiðið hafa verið að höfða til tilfinninga fólks að bandarískri fyrirmynd.[10]

Hljómar það kunnuglega? „Áfram Ísland.“

Þverpólitísk nefnd breska þingsins komst að þeirri niðurstöðu að margar helstu fullyrðingar Leave væru villandi. Þannig var Bretum haldið í upplýsingaóreiðu þar sem farið var mjög frjálslega með staðreyndir.[11]

Fjármögnun í skjóli leyndar

Dagana 14.–17. júlí heimsótti sendinefnd Mannréttinda- og lýðræðisstofnunar ÖSE (ODIHR) Ísland til að meta undirbúning þjóðaratkvæðagreiðslunnar. Í skýrslu hennar, sem birtist 31. júlí, var skortur á gagnsæi í fjármögnun óflokksbundinna baráttuhópa talinn einn helsti annmarkinn. Slíkir hópar þurfa hvorki að birta upplýsingar um styrktaraðila sína né gera grein fyrir framlögum og útgjöldum vegna kosningabaráttunnar. Ríkisendurskoðun hefur heldur ekkert eftirlitsvald yfir þeim.[4]

Hér gætu Íslendingar því setið uppi eftir kosningarnar án þess að fá nokkurn tíma að vita hverjir fjármögnuðu baráttuna – eða hvaða hagsmunir lágu að baki.

Hverjir hagnast?

Spurningin er nefnilega ekki aðeins hver borgar, heldur líka hverjir hagnast á því að núverandi kerfi haldist óbreytt. Sem þjóð höfum við ekki náð að leysa augljós vandamál sem hafa veruleg áhrif á líf okkar flestra:

Verðtrygginguna, sem var lögfest árið 1979 og verndar beinlínis lánsfé þeirra sem hafa fjármagn til að lána.[12]
Vextina, sem hafa – miðað við þriggja mánaða millibankavexti – verið að meðaltali tæpum sex prósentustigum hærri hér á landi en á evrusvæðinu á árunum 1999–2025. Og gettu hverjum það gagnast? Jú, aftur þeim sem eiga fjármagn til að lána.[13]
Verðbólguna, sem étur upp laun og sparnað hjá flestum en ver verðtryggðar kröfur, vísitölutryggðar leigutekjur og annað fjármagn.

Þarna liggja augljósir fjárhagslegir hagsmunir. Þegar Áfram Ísland virðist hafa margfalt meira fé til auglýsinga en já-hreyfingin er eðlilegt að spyrja hvort þessi augljósi aðstöðumunur endurspegli einmitt þessa hagsmuni – og hverjir standi þar að baki.

Því má ekki láta dramað hlaupa með sig. Við verðum að horfa á hvað við höfum raunverulega að tapa á því að ganga til samninga og hversu lengi við ætlum að sætta okkur við vandamál sem okkur hefur ekki tekist að leysa í áratugi.

Þú vilt varla að tæpur helmingur þjóðarinnar sitji eftir ósáttur við niðurstöðu sem byggist að stórum hluta á rangfærslum og þeirri tilfinningu að þjóðin hafi verið plötuð. Sérstaklega þegar kosningin snýst aðeins um að ganga til samninga og fá úr vafaatriðum skorið. Ef samningur næst verður kosið aftur um sjálfa aðildina.[14]

Ef ekkert væri um að semja yrði okkur einfaldlega afhentur samningur til að samþykkja eða hafna.

Atkvæði þjóðarinnar eiga að vinnast með rökum og staðreyndum – ekki keypt með fjárhagslegum yfirburðum í skjóli leyndar.

Höfundur er jákvæður stafrænn hönnuður og áhugamaður um bætta samfélagsumræðu.

Heimildir