Er Ís­land í al­vöru svo miklu ríkara en um­heimurinn?

Árið 2007 voru ýmis merki í hagkerfinu um að eitthvað væri að. Við þekkjum þau flest, sem eru nægilega gömul til að hafa verið að fylgjast með á þeim tíma. Eitt af því var alþjóðlegur samanburður sem Economist tímaritið gerir sem heitir Big Mac Index. Hugmyndin er að Big Mac-hamborgarinn er alltaf sama varan og ætti því að kosta svipað hvar sem er. Vissulega er eðlilegt að einhver munur sé á verðinu í mismunandi löndum, sökum þess að laun og annar kostnaður er mismunandi. Big Mac Index er notað til að skilja hvaða ríki eru með of hátt skráð gengi.

Árið 2007 var Ísland með 121% dýrari Big Mac-hamborgara en í Bandaríkjunum, og var þá dýrasti Big Mac í heiminum á Íslandi. Eins og flestir vita þá var einmitt raungengið í sögulegu hámarki á árunum fyrir hrun, en raungengi er að mæla svipaða hluti, þó með meiri nákvæmni. Eins og Big Mac Index spáði fyrir, þá féll gengi íslensku krónunnar um 50% árið eftir.

Ísland er ekki þátttakandi í Big Mac Index, einfaldlega vegna þess að McDonalds lokaði á Íslandi árið 2009. En samt er ígildi Big Mac-hamborgara selt á Íslandi, Heimsborgari á Metro. Hann kostar 1.919 kr., eða um $15,61 á gengi dagsins í dag.

Í dag er því Big Mac (Heimsborgari á Metro) 151% dýrari en í Bandaríkjunum og aftur erum við á toppnum með hæsta verðlagið. Þetta sýnir raungengi krónunnar líka en það er í sögulegu hámarki, sem síðast sást fyrir hrun.

Raungengið komið á sama stað og fyrir hrun

Big Mac Index er í raun notað til að sjá hvar verðbólga hefur verið mikil, en gengið hefur ekki gefið eftir, eins og hagfræðin segir að eigi að gerast með tímanum. Þetta er raunin á Íslandi. Síðustu ár hefur verðbólga verið hærri á Íslandi ár eftir ár en í stóru hagkerfunum í Ameríku og Evrópu. Til að berjast gegn verðbólgu hafa vextir líka verið háir, sem þýðir að það hefur verið mikill vaxtamunur við útlönd.

Vaxtamunur við útlönd hefur þau áhrif að gengið styrkist eða helst sterkt, sem er einmitt öfugt við það sem ætti að gerast með tímanum skv. hagfræðinni þegar verðbólga er hærri á Íslandi en annars staðar. Þetta er nákvæmlega það sem hefur gerst á Íslandi. Síðustu ár hefur vaxtamunur við útlönd gert það að verkum að gengið hefur haldist sterkt, og er raungengið nú komið á sama stað og fyrir hrun sökum þess. Það er þess vegna sem Ísland hefur orðið svona hrikalega dýrt miðað við útlönd, því verð á innlendri vöru og þjónustu hefur hækkað með verðbólgu en gengið hefur ekki gefið eftir. Sömuleiðis hafa laun hækkað með verðbólgu, en gengið ekki gefið eftir.

Nú er búinn að vera vaxtamunur við útlönd í mörg ár og laun á Íslandi eru orðin virkilega há í samanburði við önnur lönd, enda hafa laun hækkað með verðbólgu á sama tíma og gengið hefur haldist stöðugt. Samt sem áður hefur gengi krónunnar ekki veikst, enda sér vaxtamunur til þess að gengið helst sterkt.

Ríkari í Evrópu en ekki í eigin landi

Þrátt fyrir verðbólgu og hátt verðlag líður Íslendingum vel í þessari stöðu, með há laun í samanburði við aðra.

En bíðum nú aðeins, ef íslensk laun hækka til að halda í við verðbólgu, eins og þau hafa verið að gera, en gengið breytist ekki þá þýðir það að laun hækka mæld í erlendum gjaldmiðlum og búa til meiri kaupmátt erlendis, en bara erlendis, því kaupmátturinn eykst ekki eins í krónum.

Þetta er nákvæmlega það sem hefur verið að gerast síðustu 5 ár, síðan verðbólgan fór af stað eftir COVID. Á síðustu 5 árum hafa laun á Íslandi hækkað um 52% mælt í dollurum og 61% mælt í evrum en á meðan hefur kaupmáttur launa aðeins aukist um 5% í krónum. Þessi hækkun í dollurum og evrum er ekki út af hagvexti, heldur út af því að nafnhækkun launa var svo mikil en gengið gaf ekki eftir.

Ég held að þetta sé ástæðan fyrir því að Íslendingum líði eins og þeir séu orðnir miklu ríkari en umheimurinn, sérstaklega Evrópa. Á sama tíma hef ég þá tilfinningu að Íslendingum líði ekki eins og þeir hafi orðið ríkari í eigin landi.

En af hverju byrjaði ég greinina á að fjalla um að Ísland væri líklega komið á topp Big Mac Index. Jú, vegna þess að Big Mac Index er að mæla hvenær lönd hafa upplifað mikla verðbólgu, en gengið hefur ekki leiðrétt sig og á eftir að falla. Það er einmitt staðan á Íslandi í dag. Ísland er vel ríkt, en 61% hækkun á launum mæld í evrum (og 52% í dollurum) er ekki út af hagvexti eða að Ísland hafi verið að standa sig betur en önnur ríki í Evrópu og Ameríku, heldur einfaldlega út af krónunni. Íslenskur hagvöxtur per mann hefur verið sá sami og í Evrópu síðustu ár. Ísland skarar ekki fram úr í hagvexti. Þetta er einfaldlega hegðun sem getur átt sér stað í gjaldmiðlum með vaxtamun við aðrar myntir en hefur ekkert með það að gera hvort löndin séu ríkari eða ekki. Jafnframt þá er þetta eitthvað sem gengur alltaf til baka, einfaldlega út af því að ef það gerði það ekki, þá væri hægt að græða óendanlega á vaxtamunaviðskiptum.

Íslendingar eru að rugla saman sterku gengi við alvöru ríkidæmi

Ísland er vel ríkt land, en samanburðurinn við önnur lönd, sérstaklega Evrópulönd, er ekki til langs tíma. Þess vegna er krónan að blinda okkur með skammtímahegðun sem mun alltaf ganga til baka.

Launasamanburður við Evrópu og Ameríku, þar sem Ísland kemur vel út í dag, er einfaldlega að sýna okkur hvað krónan er sterk út af háum vöxtum og það mun ganga til baka. Allar greiningardeildir bankanna hafa sagt það. Hin hliðin af þessari hegðun krónunnar er að samkeppnishæfni Íslands hefur fallið virkilega mikið, því laun hafa hækkað í evrum og dollurum langt fram yfir framleiðniaukningu landsins.

Þetta er nákvæmlega sama og við upplifðum fyrir hrun. Krónan bjó til gífurlegan kaupmátt í útlöndum, en ekki á Íslandi, sem svo gekk svo til baka, því þetta var ekki ástand sem gat gengið.

Þegar krónan svo loks fellur, sem er alveg víst að það mun gerast, þá munu ýmsir segja að þetta sé snilldin við krónuna, að það að vera með sjálfstæðan gjaldmiðil geri okkur kleift að laga samkeppnishæfni landsins. En bíðum nú aðeins, því ef krónan sjálf rýrði samkeppnishæfnina, bjó til þessi gífurlega háu laun í evrum og dollar, er ekki krónan bara að leiðrétta vandamál sem hún bjó til sjálf? Það er talað um að krónan geti brugðist við þegar efnahagurinn þarf þess. En er það raunveruleikurinn, eða er það kannski frekar þannig að við krónan býr til vandamál og við fáum bara að vera með, hvort sem það er gott eða ekki. Hvernig er hún þá að vinna fyrir okkur? Er það kannski bara þannig að við erum að rugla saman sökudólgnum og bjargvættinum, að krónan gerði það að verkum að efnahagurinn þarf á leiðréttingu.

Og höfum það líka í huga að leiðréttingin sem mun koma verður ekki sársaukalaus. Hún mun búa til verðbólgu, gjaldþrot og minna okkur á að það er ekki stöðugt viðskiptaumhverfi á Íslandi. Viðskiptaumhverfi sem stendur undir langtímafjárfestingu og verðmætasköpun.

Þetta er hagsveifla sem Íslendingar þekkja ansi vel, því við höfum lent í henni aftur og aftur. Í dag er mikið í umræðunni fullyrðingar sem heyrast í samfélaginu um að Ísland sé í fyrstu deild og Evrópa í þriðju deild. Í öðrum orðum að við séum svo hrikalega mikið ríkari en umheimurinn, sérstaklega Evrópa, að okkur ætti ekki að detta í hug að ræða við Evrópusambandið, fátæka deildin í þessari samlíkingu.

Ekki láta krónuna blinda ykkur. 61% hækkun launa í evrum á 5 árum er ekki út af því að hagkerfið jók verðmætasköpun um 61% á 5 árum. Það væri heimsmet sem þyrfti að rannsaka og segja heiminum frá. Þetta er einfaldlega vegna þess að krónusveiflan er í uppsveiflutímabilinu sem leiðréttist svo með gengisfellingu, eins og við höfum upplifað aftur og aftur á Íslandi.

Höfundur er hagfræðingur.