Hver er raun­veru­lega ógnin við full­veldi Ís­lands? Vanga­veltur um Evrópu­sam­bandið og fram­tíð okkar

Þann 29. ágúst verður þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildaviðræður við Evrópusambandið. Helsta röksemd þeirra sem eru á móti aðildaviðræðum er að möguleg aðild að Evrópusambandinu sé ógn við fullveldi Íslands. Ógn við fullveldi okkar er alvarlegt mál. En andstæðingar ESB eiga erfitt með að útskýra hvernig Evrópusambandið ógni fullveldi Íslands frekar en önnur öfl í heiminum.

Einfaldasta skilgreiningin á fullveldi er rétturinn til að ráða eigin málum og taka sjálf ákvarðanir um eigin málefni. Þessi réttur er mikilvægur en spurningin er hvað við getum gert, ef aðrir virða ekki þennan rétt okkar þjóðar. Þetta hafa Grænlendingar fengið að reyna þar sem stórveldi viðurkennir ekki rétt þeirra til að stjórna eigin landi og telur sig geta lagt landið undir sig án þess að spyrja þjóðina sem þar býr. Einir og óstuddir hefðu Grænlendingar lítið getað gert til þess að koma í veg fyrir að Bandaríkin létu verða af áformum um að taka landið þeirra af þeim. Það er sennilega tenging Grænlendinga við Evrópusambandið í gegnum aðild Danmerkur sem hefur valdið því að þeir eru enn sem komið er þjóð í eigin landi.

En það eru ekki bara óvinveitt þjóðríki sem gætu ógnað fullveldi okkar. Alþjóðleg tæknifyrirtæki hafa markaðsvirði sem getur verið hundraðföld þjóðarframleiðsla Íslands. Þessi fyrirtæki geta ógnað fullveldinu á ýmsan hátt án þess að íslensk stjórnvöld geta gert mikið til að koma í veg fyrir það. Íslenskir fjölmiðlar, sjálfstæðir listamenn og fólk í þekkingariðnaðinum eiga að miklu leyti erfitt uppdráttar vegna þess að tæknifyrirtækin taka til sín stóran hluta auglýsingatekna sem skapast af vinnu þeirra, og þau ráða því hvernig þessi skipting er. Verðmætin sem skapast af því að dreifa fréttum, fræðslu og skemmtiefni á íslensku fara þar með út úr landi til stórfyrirtækja sem leggja lítið til framleiðslunnar og greiða sem minnstan skatt til að hámarka arð erlendra eigenda. Þetta er ógn við menningu okkar og tungumál.

Sem smáríki getum við lítið gert ein og sér til þess að berjast gegn slíkum risum – en alþjóðleg samvinna skilar árangri. Evrópusambandið sem stórt og öflugt samband ríkja hefur nægilegan styrk til að verja fullveldi aðildarríkja þess gagnvart alþjóðlegum fyrirtækjum. Sem dæmi má nefna sektaði Evrópusambandið Google um upphæð sem samsvarar 130 milljörðum íslenskra króna fyrir að misnota markaðráðandi stöðu sína með því að framhefja eigin þjónustu fram yfir það sem keppinautarnir bjóða.

Fullveldi Íslands gæti því styrkst við inngöngu í sambandið, en hvað með fullveldi okkar sem Íslendinga?

Okkar persónulega fullveldi sem einstaklingar er ekki rætt jafn mikið og fullveldi Íslands, það er að segja möguleika okkur til þess að taka ákvarðanir um okkar eigið líf án hindrana. Evrópusambandið beitir sér fyrir hagi einstaklinga, til að mynda með afnámi reikigjalda símafyrirtækja innan Evrópu. Þetta gerir okkur kleift að ferðast til allra landa Evrópusambandsins og greiða það sama fyrir farsímanotkun eins og við gerum heima. Dýpri tengsl okkar við Evrópusambandið hafa einnig aukið persónulegt fullveldi Íslendinga því nú eru réttindi okkar ekki lengur bundin við eitt land. Við getum sest að í hvaða landi sem er innan Evrópska efnahagssvæðisins, fengið beinan aðgang að vinnumarkaðinum, farið í nám án þess að greiða hærri gjöld og notið víðtækra réttinda í því landi.

Þetta persónulega fullveldi skiptir okkur oft meira máli í daglegu lífi en fullveldi Íslands, sem er á forræði stjórnmálmanna sem oft taka aðrar ákvarðanir en við viljum.

Nú mætti halda því fram að við þurfum ekki ESB-aðild vegna þess að við njótum nú þegar þessara fríðinda í gegnum Evrópska efnahagsvæðið. En þeir sem er annt um fullveldi ættu einmitt að vilja kanna að ganga í Evrópusambandið frekar.

Aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu sem fékkst með ESS-samningnum virkar eins og bein aðild að Evrópusambandinu fyrir u.þ.b. 80% af efnahagslífinu. Hún hefur hins vegar þann ókost að Íslendingar hafa ekki beina aðkomu að því að setja þær reglur sem þeir þurfa að fara eftir. Í dag tökum við upp stóran hluta þeirra reglna sem Evrópusambandið setur fyrir innri markaðinn sem Íslandi er hluti af. Þessar reglur hafa að mestu reynst okkur vel en staða samningaðila er ekki jöfn því við höfum mikla hagsmuni af því að halda aðgangi að innri markaðnum en hagsmunir Evrópusambandsins eru litlir. EES-samningurinn veitir ekki jafn skýr og óskoruð réttindi eins og bein aðild að Evrópusambandinu . Við hefðum vissulega minni áhrif á sameiginlegar ákvarðanir en stærri þjóðir – en mun meiri en fólksfjöldi segir til. Ísland fengi sex fulltrúa á Evrópuþinginu og einn fulltrúa í leiðtogaráðinu. Til samanburðar á Þýskaland, sem er með meira en tvöhundruð sinnum fleiri íbúa, 96 fulltrúa á Evrópuþinginu í dag og einn fulltrúa í leiðtogaráðinu. Ef íslenskir fulltrúar standa saman ættu þeir að geta haft talsverð áhrif í málum sem varða sérstaklega okkar hagsmuni og aukið samstarf við aðrar þjóðir.

Flestir hér á landi myndu lítið finna fyrir breytingum þó við myndum ganga í Evrópusambandið, öðrum en þeim en að við fengjum rödd og bein áhrif innan sambandsins. Helstu breytingarnar – fyrir utan að aukið fullveldi væri tryggt – væru þá í sjávarútvegi og landbúnaði.

Mikilvægt er að fá svör um hver áhrifin af mögulegri aðild Íslands að Evrópusambandinu yrðu á þessar rótgrónu greinar. Þó að tiltölulega fáir starfi í landbúnaði á Íslandi er atvinnugreinin mjög mikilvæg fyrir samfélög vítt og breitt um landið auk þess að vera nátengd okkar menningu. Vinna þarf að samningi við Evrópusambandið sem tryggir að staða landbúnaðarins og fólks sem starfar innan hans skerðist ekki. Þetta ætti að vera vel mögulegt þar sem enn er stundaður landbúnaður í norðurhéruðum Svíþjóðar og Finnlands sem eru í Evrópusambandinu. Aðild að sambandinu mun þó valda breytingum. Til dæmis verður ekki hægt að hindra aðgang Íslendinga að landbúnaðarvörum sem eru framleiddar innan Evrópu og að landbúnaðurinn mun þá þurfa að fylgja landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins, meðal annars vegna þess að stærstur hluti sameiginlegra fjárveitinga sambandisns fer til landbúnaðarmála. En að standa utan sambandsins kemur ekki í veg fyrir breytingar. Það hafa orðið miklar breytingar í íslenskum landbúnaði undanfarna áratugi m.a. vegna þess að neyslumynstur hefur breyst og innflutningur á landbúnaðarvörum hefur aukist. Breytingar utan sambandsins og innan þess gætu því orðið í sömu átt; þær myndu hugsanlega gerast hægar utan sambandsins.

Margir hafa meiri áhyggjur af sjávarútveginum sem er ein af grunnstoðum okkar efnahagslífs og helsti atvinnuvegurinn víða á Íslandi. Innganga mun vissulega þýða breytingar en eignarhaldið á auðlindum mun að sjálfsögðu ekki breytast, ekkert frekar en í orku- eða ferðamennskugeiranum sem eru þegar innan EES. Samningur við Evrópusambandið kallar hins vegar á ýmsar sérlausnir til að tryggja áframhaldandi stöðu greinarinnar hér á landi og að þeir sem hér búa njóti ágóðans. Einn kostur við aðild yrði sá að þá fengju íslenskar sjávarafurðir fullan og óhindraðan aðgang að Evrópumarkaði. Ekki þyrfti heldur að óttast að allar ákvarðanir um íslenskan sjávarútveg færist til Brussel, ekkert frekar en í öðrum atvinnugreinum sem eru innan EES. Sjávarútvegur hefur lítið vægi í löndum Evrópusambandsins (vel undir 1% af þjóðarframleiðslu) og því kannski líklegra að ákvarðanir um evrópskan sjávarútveg færist smám saman til Reykjavíkur ef Ísland gengur í Evrópusambandið. Þeir sem starfa í evrópskum sjávarútvegi gætu treyst íslenskum stjórnvöldum betur til að tala fyrir hagsmunum greinarinnar gagnvart sambandinu en stjórnvöldum í eigin landi.

Ég tel því að það væri góður kostur að ganga til viðræðna við Evrópusambandið og góðar líkur á að við náum samningi sem er ásættanlegur fyrir landbúnaðinn og mjög góður fyrir sjávarútveginn og þá sem starfa í honum. Fullveldi okkar– bæði sem land og einstaklingar – hefur aukist í gegnum alþjóðlega samvinnu og myndu örugglega styrkjast enn frekar með aðild að Evrópusambandinu. Segjum því já til að ganga til viðræðna og fá að lokum að taka upplýsta ákvörðun um forsendur þess að styrkja fullveldi okkar enn frekar.

Höfundur er ekki sérfræðingur í Evrópumálum en afi, áhugamaður um framtíð Íslands og prófessor í lyfjaefnafræði við Háskóla Íslands.