MR vinnur gegn mark­miðum menntayfirvalda

Á næstu vikum hefst fyrsta námsár í Menntaskólanum í Reykjavík þar sem fyrsta árs nemar á málabraut fá ekki að læra fornmál, jafnvel þó þeir hyggi á áframhaldandi nám á fornmáladeild. Þetta er sorgleg staða og vísir að því sem varla er hægt að sjá sem annað en hægfara dauða einu fornmáladeildar íslensks menntaskóla og þar með klassískrar menntunar í landinu. Því miður virðist ástæðan helst vera metnaðarleysi skólayfirvalda gagnvart fornmálum og klassískri menntun og skilningsleysi á vægi þeirra og gildi fyrir samfélagið, sem er þróun sem við horfum upp á víðar um hinn vestræna heim.

Ekkert hefur heyrst frá menntayfirvöldum um málið og málflutning fyrir gildi og mikilvægi fornmála höfum við ekki heldur heyrt frá rektor skólans. Þvert á móti hefur hún reynt að mála það upp sem jákvæða þróun að nemendur sem hyggi sérstaklega á fornmálanám taki fleiri einingar í jarðfræði á fyrsta ári en fornmálum eða nokkurs konar málvísindum.

Um þá undarlegu framsetningu er varla hægt að eyða of mörgum orðum en þau lýsa því sem mig grunar að sé víðtækt vandamál meðal fólks í dag; við höfum glatað skilningnum á því hvað klassísk fræði hafa upp á að bjóða og erum orðin allt of drifin af tölfræði, mjög sýnilegum mælanlegum árangri og hagnýtingu alls náms. Í umræðu um latínunám hefur maður gjarnan fundið vanskilning fólks á fyrirbærinu og því er haldið fram að hér sé um einhverja ópraktískustu menntun að ræða sem hugsast gæti. Latínan er jú útdautt tungumál og hvaða not eru eiginlega af því að læra hana? Varla pantarðu þér kaffibolla neins staðar á latínu, nema kannski í besta falli í Vatíkaninu?

Þessi sömu rök mætti nota um kennslu flestra faga, til dæmis efnafræði í grunnskólum. Hvers vegna læra börn á grunnskólaaldri lotutöfluna, fjölda rafeinda á rafeindahvolfi mismunandi frumefna og hvaða efni geta bundist saman til að mynda ný? Ég efast um að nema örlítill hluti þeirra nemenda sem útskrifast úr grunnskólum landsins endi í störfum þar sem þeir þurfa að geta rifjað upp rafeindaskipan súrefnis. En auðvitað erum við öll sammála um gildi þessa fags; efnafræðin opnar nemendum það kerfi sem efnisheimurinn byggir á og verður þeim grunnur að fjölda annarra námsgreina, þjálfar huga þeirra í að greina það kerfi, hvað virkar innan þess og hvað ekki.

En þetta sama má segja um latínuna. Hún er það kerfi sem vestræn tungumál og menningarheimur byggir á. Með latínu- og fornfræðinámi opnast nemendum það kerfi sem okkar huglægi heimur byggir á; hún er lykill að stærstu tungumálum okkar heimshluta og það grunnkerfi sem okkar saga, listir og menning rammast innan.

Þessi rök virðast þó sjaldnast duga til að sannfæra fólk, hvað þá yfirvöld sem vilja byggja allar ákvarðanir sínar á ýtarlegum greiningum og gögnum. Ef menntayfirvöld vantar gögn og haldbær rök fyrir því að viðhalda einu fornmáladeild landsins með markvissum fjárstyrkjum og jafnvel að leggjast í átak við að endurreisa þær aðferðir sem þar hafa verið viðhafðar í fleiri skólum landsins, þá eru hér skýr rök í fjórum töluliðum, studd gögnum um kosti þess að stunda latínunám:

1. Latína er grunnurinn að tungumálum flestra Evrópubúa.
   
   Rómönsku málin, franska, spænska, ítalska og portúgalska eru töluð af yfir 1,2 milljörðum manna og meira en þrír fjórðu orðaforða þeirra er kominn beint úr latínu. Sá sem lærir latínu á mun auðveldara með að tileinka sér öll þessi mál en sá sem lærir ekki latínu. Í ensku eiga um sex af hverjum tíu orðum rætur í latínu, beint eða í gegnum frönsku, og í máli vísinda, lögfræði og læknisfræði er hlutfall orða af latneskum og grískum rótum allt að 90%. Nemandi sem hefur lært latínu á að geta lesið og skilið inntak flestra texta sem hann rekst á á evrópskum málum.
   
   
2. Latínunám bætir lesskilning og orðaforða á eigin móðurmáli.
   
   Nýlegar rannsóknir á þeim áhrifum sem latínunám hefur á skólabörn sýna að bein tengsl séu milli latínunáms og bætts orðaforða barna á eigin móðurmáli, bætts lesskilnings þeirra og lestrarþroska.[1]
   
   Þessar niðurstöður eiga sérstakt erindi við okkur þegar dvínandi lesskilningur barna er eitt helsta áskorunarefni íslensks menntakerfis. 40% fimmtán ára nemenda á Íslandi búa ekki yfir grunnhæfni í lesskilningi.[2] Hjá drengjum er það hlutfall 47%. Ekkert bendir til að okkur sé að takast að rétta þessa þróun við en milli síðustu mælinga féll þessi grunnfærni nemenda í lesskilningi um 14 prósentustig milli kannana, miklu hraðar en í nokkru nágrannalandi okkar.[3] MR vinnur þannig gegn markmiðum menntayfirvalda um aukinn lesskilning, með því að skera niður framboð á latínukennslu.
   
   
3. Latínunemar ná betri árangri í framhaldsnámi.
   
   Árið 2024birtist stór belgísk rannsókn sem fylgdi tæplega 1.900 nemendum úr framhaldsskóla í háskóla. Þar kom í ljós að þeir sem höfðu lært latínu náðu betri árangri í háskólanámi og forskot þeirra hélst jafnvel þótt leiðrétt væri fyrir 21 annarri breytu, þar á meðal greind, hvatningu og félagslegri stöðu foreldra.[4] Sjálft latínunámið virðist skila nemendum einhverju sem aðrar greinar gera ekki.
   
   Niðurstöður bandaríska GRE-prófsins benda í sömu átt. Prófið er lagt fyrir umsækjendur í framhaldsnám á háskólastigi en það mælir rökhugsun út frá texta og orðræðu, stærðfræðilega rökhugsun og færni nema til að koma greiningum sínum frá sér skriflega. Í samantekt á niðurstöðum próftaka frá 2022 til 2025 voru þeir sem stefndu á framhaldsnám í klassískum tungumálum efstir í tveimur af þremur flokkum prófsins; rökhugsun út frá texta og orðræðu og skriflegum greiningum.[5] Og samkvæmt gögnum frá bandaríska læknafélaginu (American Medical Association) komast hugvísindanemar, þar á meðal nemar í klassískum fræðum, hlutfallslega oftar inn í læknanám en þeir sem lögðu stund á líffræði.[6]
   
   
4. Dýrustu og bestu skólar heims halda enn í latínunámið.
   
   Fréttir bárust af því fyrir tveimur árum að skólayfirvöld í Bretlandi hefðu lagt niður áætlun um stuðning við latínunám í opinberum skólum í hagræðingarskyni.[7] Stuðningnum hafði verið komið á til að reyna að minnka þá mismunum sem yfirvöldum þótti vera í framboði slíks gæðanáms fyrir börn í einkaskólum og opinberum skólum (fyrir 11-14 ára). Þá var latínunám aðeins í boði í 3% opinberra skóla fyrir þann aldurshóp. Á sama tíma kenndu 49% einkarekinna skóla sama aldurshópi latínu.[8] Það vakti enda hörð viðbrögð þegar breska ríkisstjórnin ákvað að falla frá fjármögnun þessarar fjögurra ára áætlunar.[9] Þeir sem kaupa aðgang að einhverri dýrustu menntun heims handa börnum sínum telja latínu sem sagt enn ómissandi á sama tíma og stjórnmálamenn skera hana niður í nafni hagræðingar.

Óafturkræfur skaði

Fáar námsgreinar geta bent á eins skýr tengsl við það sem íslenskt menntakerfi vantar helst um þessar mundir; bættan lesskilning, orðaforða og rökhugsun. Sé hagnýting náms mælikvarðinn sem á að ráða öllu verðum við að lyfta latínunni og klassískri menntun upp aftur og endurreisa og útvíkka það námsframboð sem er í boði í þeim greinum á framhaldsskólastigi á Íslandi.

Menntamálaráðuneytið ætti að grípa inn í þessa óheillaþróun hjá MR og lýsa yfir skýrum stuðningi við deildina, að hún verði varin með auknum fjárveitingum og ráðast um leið í átak til að kynna grunnskólanemum betur hvað nám hennar feli raunverulega í sér. Kostnaðurinn við þetta ætti að vera smávægilegur miðað við þann skaða sem það mun valda ef rjúfa á aldagamla hefð við kennslu klassískra fræða á framhaldsskólastigi á Íslandi.

Höfundur er íslenskufræðingur og stúdent af málabraut Menntaskólans í Reykjavík.

[1] Árið 2024 birtist yfirgripsmikil rannsókn frá Háskólanum í Gent: https://users.ugent.be/~wduyck/articles/HauspieDuyckSchelfhoutVereeckJanseSzmalec2024.pdf; Í greininni The impact of learning Latin on school pupils: a review of existing data er svo farið yfir helstu rannsóknir sem hafa verið gerðar á áhrifum latínunáms: https://www.researchgate.net/publication/321084393_The_impact_of_learning_Latin_on_school_pupils_a_review_of_existing_data.

[2] Niðurstöður úr PISA 2022. https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2023/12/05/Nidurstodur-PISA-2022/.

[3] Á Norðurlöndunum lækkaði grunnfærni nemenda í lesskilningi um 3-8 prósentustig milli mælinga. https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i_53f23881-en.html.

[4] Gent-rannsóknin. https://users.ugent.be/~wduyck/articles/HauspieDuyckSchelfhoutVereeckJanseSzmalec2024.pdf

[5] https://www.ets.org/content/dam/ets-india/pdfs/gre/gre-guide-table-3b.pdf.

[6] https://www.ama-assn.org/medical-students/preparing-medical-school/which-undergrad-majors-are-best-med-school

[7] https://www.theguardian.com/education/2025/jan/12/state-school-pupils-in-england-may-have-to-drop-gsce-latin-after-funding-pulled

[8] https://www.gov.uk/government/news/thousands-more-students-to-learn-ancient-and-modern-languages

[9] https://www.bbc.com/news/articles/c3d813v7ylxo; https://www.theguardian.com/education/2025/jan/12/axing-the-latin-excellence-scheme-a-classic-mistake