Upplýsingaóreiðan sem enginn virðist ætla að upp­ræta – opin spurning til Þor­gerðar

Eitt mesta hitamálið í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar í lok ágúst hlýtur að teljast vera hvort aðildarviðræður muni fela í sér aðlögun eða ekki. Báðar hliðar saka hvor aðra um upplýsingaóreiðu og eftir situr almenningur sem veit ekki hvorum hann á að trúa. Það ætti ekki að vera mikið mál að fá úr því skorið hvort ESB muni fara fram á aðlögun á meðan samningsferlinu stendur. Hvers vegna hefur það þá ekki verið gert?

Hvar liggur sönnunarbyrðin?

Þeir sem halda því fram að aðildarviðræður muni fela í sér aðlögun benda á aðildarferlið sem finna má á heimasíðum ESB (hlekkur neðst í grein), þar er tekið skýrt fram í skrefi 6 að umsóknarríki þurfi að aðlagast sambandinu. Maður myndi því halda að þetta væri nokkuð skýrt og í raun óumdeilanlegt.

Það er samt heldur betur ekki þannig, þar sem nær allir sem eru í forsvari fyrir já-hreyfingarnar og ríkisstjórnina halda því fram að engin aðlögun muni eiga sér stað fyrr en eftir að kosið verður um aðild að sambandinu í seinni kosningunum. Þau ganga meira að segja svo langt að saka þá sem halda öðru fram um lygar og upplýsingaóreiðu.

Hvernig stendur á því? Getur verið að Evrópusambandið sé einfaldlega að ljúga um þetta samningsferli sitt, sem það birtir á heimasíðum sínum, þegar þar er tekið skýrt fram að aðlögun eigi sér stað á samningstímanum? Getur verið að stuðningsmenn Evrópusambandsins séu að saka sambandið sjálft um að ljúga? Af hverju myndu þau þá aðhyllast sambandið?

Sönnunarbyrðin hlýtur að liggja hjá þeim sem halda því fram að hlutirnir séu frábrugðnir því sem almennt tíðkast. Í þessu tilviki hlýtur hún því að liggja hjá þeim sem halda því fram að aðrar reglur gildi um aðildarferli Íslands en allra annarra ríkja sem hafa gengið í gegnum það. Þess vegna veltir maður því fyrir sér hvað jásinnar hafa fyrir sér í þessum efnum og hvað það gæti mögulega verið sem þeir vitna í sem trompar það sem fram kemur frá Evrópusambandinu sjálfu.

Tilraun Utanríkisráðuneytisins til að uppræta upplýsingaóreiðuna

Fyrir um það bil tveimur vikum síðan ákvað Utanríkisráðuneytið að skerast í leikinn og gaf út yfirlýsingu sem var svo hljóðandi:

“Aðildaviðræður krefjast ekki aðlögunar. Í aðildarviðræðuferlinu á árunum 2009-2013 varð snemma skilningur milli íslenskra stjórnvalda og Evrópusambandsins um að Ísland myndi ekki ráðast í breytingar á stofnunum og þær lagabreytingar sem af aðild myndi leiða fyrr en fyrir lægi að Ísland yrði aðildarríki.

Ákveði þjóðin að taka að nýju upp aðildarviðræður við Evrópusambandið í boðaðri þjóðaratkvæðagreiðslu þann 29. ágúst nk., verður upplegg íslenskra stjórnvalda það sama og í fyrri viðræðum.

Ekki verði ráðist í neinar breytingar á stofnunum, kerfum og lögum og regluverki fyrr en að undangengnu endanlegu samþykki íslensku þjóðarinnar fyrir aðild Íslands að Evrópusambandinu í seinni þjóðaratkvæðagreiðslu.”

Það sem mér þykir samt áhugavert við þessa yfirlýsingu er að Utanríkisráðuneytið skuli leyfa sér að setja fram svo alvarlega fullyrðingu án þess að leggja nokkuð fram henni til stuðnings. Þarna er sagt að í síðustu viðræðum hafi orðið skilningur milli Íslands og ESB, en síðan er ekkert lagt fram því til staðfestingar annað en fréttaviðtal við stækkunarstjóra ESB hjá RÚV (hlekkur neðst í grein), þar sem hún segir að umgjörð síðasta samningsferlis verði „baseline-ið“ fyrir næstu viðræður og að ákveðnar stjórnkerfisbreytingar muni fá að bíða þar til eftir að kosið verður um aðild að sambandinu. Hún tekur hins vegar hvergi fram að engin aðlögun muni eiga sér stað á meðan aðildarviðræðum stendur.

Af hverju er ESB ekki einfaldlega fengið til að skera úr um þetta?

Ég velti því fyrir mér hver sé betur til þess fallinn að skera úr um þetta hitamál en Evrópusambandið sjálft. Af hverju óskar ríkisstjórnin þá ekki einfaldlega eftir skriflegri yfirlýsingu þess efnis frá ESB og tekur þar með allan vafa af málinu? Kannski er ég svona einfaldur, en ég myndi halda að það ætti ekki að vera neitt mál að fá þetta skriflegt ef satt reynist hjá forsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar að ESB hafi í raun samþykkt að engin aðlögun muni eiga sér stað.

Ef afstaða ESB er jafn afdráttarlaus og forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar halda fram er erfitt að sjá hvað ætti að standa í vegi fyrir því að ríkisstjórnin óski eftir slíkri yfirlýsingu eða að ESB veiti hana.

Í einfeldni minni myndi ég því ætla að ef ríkisstjórnin vildi í raun skera úr um þetta og uppræta upplýsingaóreiðuna myndi hún einfaldlega biðja ESB um að skera úr um málið. Sú staðreynd að ríkisstjórnin hefur ekki gert það gefur mér, og fjölmörgum öðrum, ástæðu til að efast um að það sé í raun þannig að engin aðlögun muni eiga sér stað á samningstímanum.

Tvö algeng andsvör jásinna

Ég hef orðið var við tvö mjög algeng svör sem jafnvel helstu sérfræðingar jásinna beita sem rökstuðningi fyrir því að ekki sé þörf á aðlögun. Þau standast þó illa skoðun við nánari athugun og verður þeim svarað hér, enda ekki ólíklegt að einhverjir reyni að svara efni greinarinnar með þeim.

„Ísland fór ekki í neina aðlögun á meðan síðustu aðildarviðræðum stóð.“

Skýring: Ástæðan er sú að Ísland lokaði einungis 11 köflum af 33 og þeir vörðuðu allt atriði sem við höfðum þegar innleitt í gegnum EES-samninginn. Því var ekki þörf á frekari aðlögun vegna þeirra kafla. Eftir stóðu 16 kaflar sem höfðu verið opnaðir en tókst ekki að loka og sex kaflar sem voru ekki einu sinni opnaðir. Það reyndi því aldrei á hinn meinta skilning milli ESB og Íslands, þar sem engum kafla sem hefði kallað á aðlögun var lokað.

„Noregur fór tvisvar í aðildarviðræður og kaus nei í bæði skiptin án þess að nokkur aðlögun ætti sér stað.“

Skýring: Það er vissulega rétt að engin slík aðlögun átti sér stað þegar Norðmenn kusu um aðild fyrir 32 árum, en þá var Evrópusambandið rétt að taka á sig þá mynd sem við þekkjum það í dag og aðildarferlið var ekki það sama og nú. Núverandi aðildarferli ESB, þar sem gerðar eru ákveðnar kröfur til umsóknarríkja á meðan viðræðum stendur, þróaðist síðar. Það er því hæpið að nota 32 ára gamalt norskt aðildarferli sem sönnun þess hvernig aðildarviðræður Íslands myndu fara fram í dag.

Opin spurning til Þorgerðar

„Þar sem nú er búið að gefa það formlega út af Utanríkisráðuneytinu að ekki verði ráðist í neinar breytingar á stofnunum, kerfum og lögum og regluverki fyrr en eftir jákvæða niðurstöðu í seinni kosningunum, hvernig mun samningsnefndin þá bregðast við ef í ljós kemur að í raun sé þörf á aðlögun á meðan samningsferlinu stendur? Munu íslensk stjórnvöld þá standa við loforð sitt um að ekki verði ráðist í aðlögun fyrir seinni kosningarnar og slíta viðræðum?“

Ef það yrði ekki gert, væri að mínu mati um grafalvarlegar blekkingar gagnvart kjósendum að ræða, enda byggja margir afstöðu sína á þessu loforði. Loforðið væri enda ekki gefið með jafn afdráttarlausum hætti ef það væri ekki talið hafa áhrif á afstöðu kjósenda.

Það er því gríðarlega mikilvægt að þessari spurningu sé svarað afdráttarlaust og af einlægni áður en gengið er til kosninga. Miðað við það loforð sem þegar hefur verið gefið getur svarið í raun ekki verið annað en já.

Höfundur er fjármálaverkfræðingur.

Heimildir:

https://enlargement.ec.europa.eu/system/files/2022-10/eu_accession_process_clusters%20%28oct%202022%29.pdf

https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-06-09-samkomulag-til-stadar-i-adildarvidraedunum-vid-esb-2010-477540