Brexit og fyrir­huguð þjóðar­at­kvæða­greiðsla hér á landi

Það er áhyggjuefni að umræðan um þjóðaratkvæðagreiðslu tengda aðildarviðræðum við Evrópusambandið sé á góðri leið með að kljúfa þjóðina. Af eðlilegum ástæðum spyrja því margir hvort sú vegferð sé áhættunnar virði, enda markmiðin afar óljós. Og eðlilega undrast margir valið á tímasetningu atkvæðagreiðslunnar. Af hverju þótti þörf á þjóðaratkvæðagreiðslu nú, framkvæmd sem gæti kostað þjóðina hátt í einn milljarð? Hverjar verða mögulegar afleiðingar þessarar vegferðar? Væntanlega ekki í líkingu við þau ragnarök sem skóku samfélagið í aðdraganda þess að þjóðin missti sjálfstæðið á Sturlungaöld, en þó kannski örlagaríkari en margir hyggja.

„Við treystum þjóðinni“

Í síðustu Alþingiskosningum voru engin teikn á lofti um að kjörnir fulltrúar á þingi vildu taka upp aðildarviðræður við Evrópusambandið. Einungis einn þingflokkur lét í ljós skýra stefnu í þeim efnum. Sá flokkur hlaut aðeins 11 þingsæti af 63, en tókst samt af óskiljanlegum ástæðum að stýra því að pólitísk orka þingsins hefur að mestu farið í umræðu um málið og fyrirhugaða þjóðaratkvæðagreiðslu það sem af er kjörtímabilinu.

Það hljómar svolítið eins og „sókratísk kaldhæðni“, þegar oddviti litla þingflokksins boðar slíka atkvæðagreiðslu með orðunum: „Við treystum þjóðinni“ en vill samt halda öllum upplýsingum frá henni eins og Sókrates gerði forðum. Sjálfur lætur litli þingflokkurinn sem hann viti hvorki haus né sporð á öllu bröltinu, þrátt fyrir að oddvitinn hafi átt tugi funda og samtala við fulltrúa ESB undanfarna mánuði. Um hvað? Hin sókratíska kaldhæðni kristallast í því að enginn fær aðgang að gögnum um þessi samtöl. Farið er með fundargerðir, tölvupósta og minnisblöð eins og ríkisleyndarmál að hætti MI 6.

Þáttur fjórða valdsins

Á höfuðdaginn næsta mun þjóðin skiptast í tvær fylkingar þegar hún leitast við að svara spurningunni: „Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“. Klofningurinn birtist sem tveir andstæðir pólar, já-fylking og nei-fylking.

Samkvæmt hefðbundum skilningi hefur fjórða valdið það hlutverk að veita pólitískt kjörnum fulltrúum aðhald. Kapphlaup fjölmiðla við að skapa spennu milli fylkinganna tveggja í stað þess að sinna hlutverki sínu kann því að hljóma ankannalega. Það er mat undirritaðs að meginstraumsfjölmiðlar landsins, sér í lagi hinn títtnefndi „miðill allra landsmanna“, hafi nefnilega tekið þá stefnu að leggjast frekar á árar með já-fylkingunni en nei-fylkingunni og eflaust samfélagsmiðlar einnig.

10 ár frá Brexit

„Miðill allra landsmanna“, RÚV, virðist gæddur álíka hæfileikum og Heimdallur í Himinbjörgum forðum, sem þótti hafa svo skarpa sjón að hann gat séð hundrað rastir frá sér jafnt í dagsbirtu sem náttmyrkri, þurfti minni svefn en fuglarnir og heyrði grasið gróa. Af stakri snilld þefar RÚV uppi fréttir, viðtöl og viðburði nótt sem nýtan dag, sem kunna að hæfa tilteknum pólitískum sjónarmiðum og innrætingu, sé í lagi í þágu umræddrar já-fylkingar.

Í hádegisfréttum RÚV 23. júní var til dæmis endurflutt frétt úr The Guardian undir yfirskriftinni „10 ár frá Brexit“. Þar vitnaði fréttakona ríkismiðilsins í könnun, sem vinstrisinnaðasta dagblað Bretlands hafði látið gera um afstöðu ungs fólks til Brexit og reynslunnar frá því að Bretland ákvað að yfirgefa ESB. Markhópurinn var Z-kynslóðin svonefnda sem var á barnsaldri árið 2016 þegar atkvæðagreiðslan um úrsögn úr Evrópusambandinu fór fram. Svarendur höfðu með öðrum orðum ekki kosningarétt á þeim tíma og því síður þroska til að skilja hvað hékk á spýtunni. Hæpið er að þetta unga fólk, sem nú er á aldrinum 18-28 ára, hafi enn náð þroska til að bera saman aðstæður þá og nú.

„Bremain“ - „Regrexit“

Árið 2012 varð hin mergjaða orðasamsetning „Brexit“ (Britain Exit) til, þegar umræða hófst fyrir alvöru um mögulega útgöngu Breta úr Evrópubandalaginu. Síðan hafa skotið upp kollinum fjölmargar álíka samsetningar, eins og „Bremain“ (Britain remain) og „Regrexit“ (Regret Exit). Niðurstöður nýlegrar könnunar The Guardian voru einmitt á þá leið að Z-kynslóðin sá eftir útgöngu (Regrexit) og 60% vildu ganga inn aftur (Bremain). Nú eru sumir fjölmiðlar farnir að túlka þessar niðurstöður, hvort sem er meðvitað eða ómeðvitað, eins og þær endurspegli skoðun allra Breta.

Í Speglinum 24. júní bætti fréttastofa RÚV ofan á eigin snilld og Heimdallar frá Himinbjörgum með sérkennilegri túlkun á þessum niðurstöðum já-fólki í hag. Stjórnandinn hafði m.a. viðtal við íslenskan prófessor við London School of Economics, sem tiltók galla í viðhorfum og málflutningi Brexit-sinna og klykkti út með þessum orðum: „Ég er nokkurn veginn fullviss um það að eftir tíu ár verður Bretland annaðhvort komið aftur inn eða á mjög hraðri leið inn. Þetta er allt að gerast og miklu hraðar en maður hefði búist við“.

Á hvaða rökum gæti prófessorinn hafa byggt þessa skoðun? Hver gæti orðið hvatinn að baki því að Bretland yrði annaðhvort komið aftur inn eða á mjög hraðri leið inn í Evrópusambandið að tíu árum liðnum? Það þegar öllum mætti ljóst vera að þetta gamla samband Evrópuríkja, sem var upphaflega stofnað til að tryggja frið og stöðugleika í álfunni, hefur verið að þróast yfir í gírugt herveldi þjakað af efnahagssamdrætti, hækkandi orkuverði, flóttamannavanda og lýðræðishalla?

Höfundur er háskólakennari á eftirlaunum.