Bjarni hefur síðustu vikur ferðast um landið með öðrum fulltrúum SA undir yfirskriftinni: Rjúfum vítahringinn.

„Vítahringurinn myndast þegar við festumst í háum verðbólguvæntingum,“ segir Bjarni og að þá fari allt hagkerfið að gera ráð fyrir hárri verðbólgu. Fólk krefjist hærri launa sem setji þrýsting á verðlag og Seðlabankinn verði í þröngri stöðu og hækki stýrivexti.

„Verðbólguvæntingar koma ekki niður og þá heldur vítahringurinn áfram,“ segir Bjarni en rætt var við hann í Bítinu á Bylgjunni í morgun.

Hann segir SA sjá að það gangi erfiðlega að ná niður væntingum um verðbólgu í framtíðinni og það hafi SA rætt á hringferð um landið. Þar hafi hann og aðrir fulltrúar SA rætt við fulltrúa vinnumarkaðsins og um þær leiðir sem færar eru til að bregðast við.

Seðlabankinn breyti þessu ekki einn

„Þessu verður ekki breytt af Seðlabankanum einum þó að hann geti auðvitað hækkað vexti upp úr öllu hófi,“ segir Bjarni og að það verði að gera þetta í samhentu átaki. SA hafi fengið með sér í hringferðina fólk úr atvinnulífinu, fulltrúa stéttarfélaga og stjórnmálamenn til að opna málið.

„Hér hafa laun hækkað á Íslandi úr öllum takti við það sem gerist annars staðar og við höfum fest okkar í hærri verðbólgu og hærra vaxtastigi,“ segir hann og að ef horft er á stöðuna eins og hún er í dag þá „æpi það á mann“ að það besta til að koma súrefni til atvinnulífs og heimila sé að vinna saman að því að ná vöxtum niður.

„Lægri vextir á húsnæðislánum, lægri vextir á fyrirtækjalánum og lægri vextir fyrir ríki og sveitarfélög. Þetta er stærsta hagsmunamálið núna.“ 

Bjarni segir SA hafa bent á það að síðustu misseri hafi hið opinbera verið leiðandi í launaþróun, bæði innan sveitarfélaga og hjá ríki.

„Árið í fyrra var mjög áberandi hvað þetta varðar að ríkið var leiðandi í launamyndun.“

Bjarni segir forsenduákvæði kjarasamninga töluvert í umræðunni núna. Þar sé skilgreint hver verðbólga megi vera í haust og sé hún meiri en það sé heimild til að slíta þeim kjarasamningum sem var samið um 2024 og til fjögurra ára.

„Það sem er dálítið áhugavert í því samhengi er að þetta forsenduákvæði var sett inn til þess að þau laun sem samið var um í kjarasamningunum myndu halda kaupmætti sínum, það er að segja að ef verðbólgan færi yfir 4,7 prósent þá sáu menn fram á það að það væri ekki nægur kaupmáttur í kjarasamningunum. En síðan hefur spilast þannig úr þessu að laun á Íslandi hafa hækkað langt umfram það sem samið var um í kjarasamningunum. Það hefur verið gríðarlega mikið launaskrið,“ segir Bjarni og að of mikil eftirspurn í hagkerfinu valdi því.

Fjöldi sem fær tilboð frá hinu opinbera

Bjarni segir marga stjórnendur hafa rætt það við sig frá því að hann tók við að það sé reglulegur viðburður að starfsmenn komi til þeirra og segist hafa fengið tilboð frá hinu opinbera eða að þeir séu að sækjast eftir starfi hjá hinu opinbera sem er með svipaðar skyldur og ábyrgð en betur launað.

„Þetta hefur komið mér á óvart vegna þess að það er ekkert eitt mál sem hefur verið jafn oft nefnt við mig eins og samkeppni um starfsfólk af hálfu hins opinbera við almenna markaðinn. Þannig að það er sannarlega hluti vandans að ef ríkið heldur ekki aftur af sér þá fer þetta spennustig af stað,“ segir Bjarni.

Hann segir að á breiðari grundvelli telji hann að orsakir verðbólgunnar séu fjölbreyttar.

„Ef við skoðum sögulega þá er það alveg augljóst að laun á Íslandi hafa að jafnaði hækkað meira en um hefur verið samið í kjarasamningum. Það er töluvert mikið launaskrið og það er nánast orðin svona ákveðin menning fyrir því á Íslandi að laun eigi að hækka… fólk er með hugmyndir um allt að 10 prósent á ári eða eitthvað slíkt.“

Staðreyndin sé samt sú að laun geti ekki hækkað meira en framleiðnivöxturinn er og ef það gerist þá greiði fólk það til baka með vöxtum og hárri verðbólgu.

Of mörg dæmi um að einstaka hópar segi sig frá sáttinni

Bjarni segir SA hafa lagt áherslu á að það náist sátt á vinnumarkaði. Á öðrum Norðurlöndum hafi aðilar á vinnumarkaði náð sátt eða samkomulagi um að útflutningsfyrirtækin svona ráði því hvaða almenna svigrúm er til launahækkana hverju sinni og það síðan er virt.

„Við erum með of mörg dæmi þess hér hjá okkur að einstaka hópar segi sig bara frá heildarniðurstöðunni og krefjist einhvers sem er umfram það sem samið var um,“ segir Bjarni og að þá fari af stað „höfrungahlaup“.

Spurður um aðkomu sína, í fjármálaráðuneytinu, að hækkun launa opinberra starfsmanna segir Bjarni að í þessari umræðu sé alltaf vísað til bæði starfsmanna hjá ríki og sveitarfélögum.

„Það sem ég get sagt þér um þetta er að það sem öllu skipti í mínum huga var að það umboð sem samninganefnd ríkisins fær á hverjum tíma takmarkast við það sem samið hefur verið um á almennum markaði.“

Flókið samspil á opinberum markaði

Hann segir laun á opinberum markaði einnig myndast með öðrum hætti. Sums staðar séu sérstakir stofnanasamningar og svo geti verið aldurstengdar launahækkanir.

„Þannig að þetta er flókið samspil og hjá Samtökum atvinnulífsins hefur verið lögð mikil áhersla á það að auka og dýpka svona alla kjaratölfræði. Þannig að við skiljum betur og höfum opinberar upplýsingar um það hvernig laun eru að þróast milli ára,“ segir hann og að það sé ágætt samstarf í gangi núna á milli ríkis, SA og ASÍ um að dýpka þennan gagnagrunn.

„En aðalatriðið í mínum huga er að það takist góð sátt um að hið opinbera geti ekki verið leiðandi, það þurfi að virða merkið. Þegar komin er niðurstaða þá gildi hún fyrir alla hópa, að það sé eitthvað takmarkað svigrúm sem við höfum úr að spila og ef það er ekki virt, ef það tekst ekki að mynda slíka almenna sátt, þá eru allar líkur á því að við sitjum uppi með það að vextir verði nokkru hærri hér en annars staðar og verðbólga sömuleiðis,“ segir Bjarni. 

Samkeppnishæfni minni

Hann segist ágætlega bjartsýnn fyrir haustið. Það sé ágætistónn í samtalinu en fólk sé nokkuð upptekið af hárri verðbólgu og að hún verði hærri en forsenduákvæði gerir ráð fyrir í ágúst.

„En við megum ekki gleyma því að þetta eru nokkrar kommur úr prósenti sem munar og ég er bjartsýnn á að þetta sé hægt. Hins vegar hef ég áhyggjur af því að það taki ekki allir málinu jafn alvarlega. Þetta er vel hægt en til þess þarf samstillt átak og ég verð að segja það að ég hef áhyggjur af talsvert miklum boðuðum hækkunum á sköttum og gjöldum sem er að finna í fjármálaáætlun, svo dæmi sé tekið, og ég hef áhyggjur af samkeppnishæfninni,“ segir Bjarni.

Á Íslandi sé áhersla á útflutning og við verðum að vera samkeppnishæf.

„ Það er það sem byggir undir lífskjörunum á Íslandi, að við getum selt okkar afurðir. En í augnablikinu eru laun orðin mun hærri heldur en annars staðar. Vextir eru hærri heldur en annars staðar og íslenska krónan er töluvert sterk, svona raungengi orðið hátt, þannig að samkeppnishæfnin hefur dvínað eins og er farið að mælast og við þurfum að laga það og við lögum það ekki með hærri sköttum.“