Nú­verandi heil­brigðis­kerfi er ekki sjálf­bært – aukið einka­fram­tak er hluti af lausninni

Ísland stendur á örlagaríkum krossgötum. Við getum haldið áfram á sömu braut og undanfarin ár, þar sem ríkisbáknið þenst út og reglufarganið kæfir frjálsa hugsun, eða við getum stigið fast til jarðar og innleitt raunverulegar umbætur. Einn mikilvægasti lykillinn að framtíðarvelmegun okkar er að draga úr kostnaði við ríkisreksturinn til þess að hægt sé að lækka skatta á borgara og fyrirtæki. Með því að draga úr skattheimtu og skriffinnsku hleypum við fjármagni og krafti aftur þangað sem það gerir mest gagn — til fólksins og hins arðbæra atvinnulífs.

Alþjóðleg dæmi sýna að frelsi virkar

Það er engin tilviljun að þau ríki sem hafa farið markvisst í að draga úr umsvifum ríkisvaldsins og auka svigrúm einkaframtaksins standa fremst í flokki hvað varðar lífskjör og hagvöxt. Horfum á ríki eins og Nýja-Sjáland, sem gekk í gegnum umfangsmiklar kerfisbreytingar á níunda og tíunda áratugnum, afnám ríkisstyrki, einfaldaði skattkerfið og einkavæddi ríkisfyrirtæki. Árangurinn varð sá að efnahagslífið blómstraði sem aldrei fyrr.

Sömuleiðis hafa lönd eins og Singapúr og Eistland sýnt fram á að með lágum sköttum, lágmarksregluverki og skilvirku, tæknivæddu umhverfi er hægt að byggja upp einhver samkeppnishæfustu samfélög heims. Virk samkeppni getur stuðlað að meiri gæðum, nýsköpun og lægra verði.

Ný hugsun í heilbrigðis- og menntakerfinu

Við verðum að horfast í augu við þann veruleika að núverandi fyrirkomulag heilbrigðiskerfisins er ekki fjárhagslega sjálfbært til lengri tíma. Kerfið glímir við langvarandi manneklu, vaxandi biðlista og flókinn fjármögnunarvanda sem opinberi hlutinn nær ekki einn að leysa. Opinber útgjöld til heilbrigðismála hafa aukist gríðarlega á undanförnum áratugum og nálgast nú 9% af landsframleiðslu, án þess þó að það hafi skilað tilætluðum árangri í styttingu biðlista eða bættri starfsaðstöðu.

Sem dæmi höfum við þurft að treysta á að einkafyrirtæki stígi inn í, það var til að mynda Íslensk erfðagreining sem keypti og gaf ríkinu jáeindaskannann — lífsnauðsynlegt tæki sem opinbera kerfið ræddi árum saman um að fjármagna en tókst ekki að hrinda í framkvæmd. Með því að hleypa einkaframtakinu og fjölbreyttari rekstrarformum markvisst að heilbrigðismálum tryggjum við nauðsynlegt fjármagn, meiri framfarir og skilvirkari þjónustu fyrir landsmenn.

Sama hugsun á við um menntamálin. Þótt hið opinbera geti áfram rekið grunnskóla á neðri skólastigum, þá liggja gríðarleg tækifæri í því að auka svigrúm fyrir sjálfstætt rekna menntaskóla og háskóla landsins. Þannig innleiðum við samkeppni, tækniframfarir — eins og nýtingu gervigreindar í menntamálum — og rekstrarhagræði sem miðstýrður ríkisrekstur á erfitt með að bjóða upp á. Þá á ríkið ekki að reka fjölmiðla og ætti það að vera forgangsatriði að einkavæða Ríkisútvarpið til að tryggja jafna samkeppnisstöðu á markaði.

Stofnanavæðing og dragbítar kerfisins

Íslenska stjórnsýslan er smám saman að breytast í sjálfbært kerfi sem starfar fyrir sjálft sig en ekki borgarana. Stofnanavæðingin hér á landi hefur keyrt úr hófi fram. Samkvæmt opinberum gögnum hefur opinberum starfsmönnum fjölgað mun hraðar en almennum starfsmönnum á vinnumarkaði, en á örfáum árum fjölgaði þeim um rúmlega 21%. Umsvif hins opinbera hafa aukist þannig að sífellt meira fjármagn fer í að viðhalda flóknu eftirliti í stað þess að styðja við uppbyggingu á arðbæru samfélagi.

Þegar ríkið býr til nýjar eftirlitsstofnanir, nefndir og skriffinnskustörf, er það í raun að draga verðmæti og vinnuafl út úr framleiðslugeiranum – frá frumkvöðlum, iðnaðarmönnum, tæknifólki og bændum – og setja það inn í kerfi sem framleiðir lítið annað en stimpla og nýjar reglugerðir. Við byggjum ekki arðbært samfélag á skriffinnsku. Við byggjum það á verðmætasköpun.

Ábyrg stýring og skýrleiki í útlendingamálum

Sem samfélag verðum við einnig að sýna ábyrgð þegar kemur að umgjörð útlendingamála. Lausnin felst ekki í flóknum og seinvirkum kerfum, heldur þurfum við að tryggja að regluverkið sé skýrt, gagnsætt og fyrirsjáanlegt. Stýring á komu fólks til landsins verður ávallt að taka mið af getu innviða okkar – eins og heilbrigðiskerfisins, skólanna og húsnæðismarkaðarins – svo við getum tryggt stöðugleika, örugga aðlögun og ábyrga samfélagsuppbyggingu til framtíðar.

Höfnum reglufargani ESB – tryggjum sjálfstæðið

Ein stærsta uppspretta reglufargansins í dag er gagnrýnislaus innleiðing á regluverki Evrópusambandsins (ESB) í gegnum EES-samninginn. Þetta flókna og miðstýrða kerfi er langt frá því að vera lausn á vanda íslensku þjóðarinnar. Þvert á móti kæfir það vöxt okkar og dregur úr þeim sveigjanleika sem ríki eins og Ísland þarf á að halda til að vera samkeppnishæft.

Við eigum að byggja upp öflugt, sjálfstætt ríki sem tekur eigin ákvarðanir út frá eigin hagsmunum, laust við erlent reglufargan sem hentar illa íslenskum veruleika. Með því að einfalda regluverkið, leggja niður óþarfa nefndir eins og Mannanafnanefnd, og draga úr íþyngjandi kvöðum frá stofnunum eins og Lyfjastofnun, opnast gríðarleg tækifæri fyrir alla sem vilja láta til sín taka. Hér eru bara nokkur dæmi tekin.

Nýsköpun, landbúnaður og tækniþróun

Um leið og við minnkum ríkið verðum við að hlúa að okkar dýrmætu undirstöðum og nýta tækifæri framtíðarinnar. Við eigum að byggja dyggilega undir sjávarútveg og landbúnað, því fæðuöryggi og skynsöm nýting auðlinda eru grunnurinn að sjálfstæði okkar. Þessar greinar eiga að fá svigrúm til að þróast, tæknivæðast og vaxa með aukinni markaðsvæðingu og án hamlandi ríkisinngripa.

Samhliða því á Ísland að vera í fararbroddi þegar kemur að því að fylgja tækniþróun og framförum í vísindum. Með því að skapa eftirsóknarvert umhverfi með lágmarks regluverki fyrir frumkvöðlaþróun laðar eyjan okkar til sín hugvit og fjárfesta. Tæknin á að einfalda líf okkar og keyra hagvöxtinn áfram, en ekki mæta tregðu og nýjum tálmunum hjá opinberum embættismönnum.

Framtíðin er frelsisins

Við getum ekki endalaust íþyngt borgurum þessa lands með sköttum til að fjármagna óskilvirkt ríkisbákn. Með því að takmarka umsvif ríkisins, innleiða fjölbreyttari rekstrarform í grunnkerfin þar sem það á við, fylgja vísindum og tækni og verja sjálfstæði okkar gegn erlendri miðstýringu, tryggjum við raunverulegan hagvöxt og lífskjör í fremstu röð. Leyfum fólkinu að halda sínum peningum og ráða sínum málum sjálft. Gerum Ísland að fyrirmyndarríki athafnafrelsisins.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður.