Stækkar skrif­ræðið við inn­göngu í ESB? Tölurnar segja annað

Ein af lífseigari fullyrðingum andstæðinga ESB-aðildar er sú að aðild myndi þenja út íslenskt skrifræði: ný ráðuneyti, fleiri stofnanir, þúsundir nýrra embættismanna til að mæta kröfum Brussel. Nú síðast var sett fram tala upp á 19 milljarða króna á ári í aukinn „stjórnkerfiskostnað", byggð á þeirri forsendu að ráða þurfi um 70 nýja starfsmenn á hvert fagsvið hvers ráðuneytis. Þetta hljómar dramatískt. En það er prófanlegt, og þegar að er gáð standast tölurnar ekki.

Til er alþjóðlegur mælikvarði sem mælir einmitt það sem hér er deilt um: skilvirkni og gæði opinberrar stjórnsýslu. Það er „Government Effectiveness"-vísitala Alþjóðabankans, hluti af Worldwide Governance Indicators. Hún mælir gæði opinberrar þjónustu, fagmennsku og sjálfstæði embættismannakerfisins, og getu stjórnvalda til að móta og framfylgja stefnu. Kvarðinn nær frá −2,5 (veikt) upp í +2,5 (sterkt). Þetta er nákvæmlega rétti mælikvarðinn til að spyrja: hvar stendur Ísland, og hvað gerist hjá ríkjum sem ganga í ESB?

Ísland er nú þegar í 15. sæti heims

Niðurstaðan er afdráttarlaus. Árið 2024 mælist Ísland með 1,65 stig — í 15. sæti af 193 ríkjum heims. Það er framar en Þýskaland, Frakkland, Bretland, Spánn og Ítalía. Íslensk stjórnsýsla er með öðrum orðum nú þegar ein sú skilvirkasta sem til er. Þetta er ekki vanþróað kerfi sem þarf að margfalda til að ráða við verkefni.

En það sem skiptir mestu fyrir ESB-umræðuna er samanburðurinn í eftirfarandi töflu, þar sem litið er á Evrópu og þrjú EFTA-ríki sérstaklega:

Hér blasir við það sem fullyrðingin um „aukið skrifræði" gerir ráð fyrir að sé ekki til staðar: engin fylgni er milli ESB-aðildar og skilvirkni stjórnsýslu. Efstu sætin blanda saman ESB-ríkjum (Lúxemborg, Danmörk, Finnland) og ríkjum utan sambandsins (Noregur, Sviss, Liechtenstein, Ísland). Bæði Ísland og Noregur eru í EES en utan ESB og standa samt ofar flestum ESB-stórveldum. Ef ESB-aðild þýddi sjálfkrafa bólgnara og óskilvirkara skrifræði ættu ESB-ríkin að raðast neðar. Það gera þau ekki.

Hvað gerðist í Finnlandi, á Möltu og í Króatíu?

Besta prófið er þó ekki augnabliksmynd heldur þróun: hvað gerðist hjá ríkjum eftir að þau gengu í ESB? Hér eru þrjú dæmi, ólík að stærð og sögu.

Finnland gekk í ESB árið 1995. Skilvirkni stjórnsýslunnar þar mældist að meðaltali 2,07 stig á tímabilinu 1996–2024 og náði hámarki, 2,32 stigum, árið 2002, fáeinum árum eftir inngöngu. Finnland hefur allar götur síðan verið í allra fremstu röð heims. Aðild þandi ekki út skrifræði; henni fylgdi tímabil þar sem stjórnsýslan styrktist.

Malta, eitt smæsta ríki Evrópu með um 520 þúsund íbúa, gekk í ESB 2004. Skilvirknin þar hækkaði eftir inngöngu og náði hámarki, 1,19 stigum, árið 2013 eða níu árum síðar. Að Malta, agnarlítið eyríki, hafi ráðið við ESB-aðild án þess að margfalda mannafla sinn eru sterkustu einstöku mótrökin gegn 19-milljarða spádómnum. Malta er auk þess í fremstu röð í Evrópu í stafrænni stjórnsýslu. Lítið ríki getur uppfyllt kröfur með skilvirkni, ekki fjöldaráðningum.

Króatía, nýjasta aðildarríkið (2013), er skýrasta dæmið. Þar fór skilvirknin úr lágmarki, −0,34 stigum árið 1996, upp í hámark 0,76 stiga árið 2021. Aðlögunarferlið að ESB, með kröfum um styrkari stjórnsýslu, gagnsæi og baráttu gegn spillingu, bætti stjórnsýsluna stórlega frekar en að íþyngja henni.

Skrifræði er ekki spurning um stærð heldur gæði

Mótbáran kann að vera sú að ESB-aðild fjölgi opinberum starfsmönnum. En tölurnar styðja það ekki heldur. Samkvæmt OECD starfa að jafnaði 18,4% vinnuaflsins hjá hinu opinbera í aðildarríkjum samtakanna, og um 18,8% innan ESB. Hæsta hlutfallið í öllu OECD er hins vegar í Noregi, þar sem um 30% vinnuaflsins starfa hjá hinu opinbera. Á hinum endanum eru ESB-ríki á borð við Eistland og Írland með lægra hlutfall en Ísland og hin Norðurlöndin. Stærð opinbera geirans ræðst af samfélagsgerð og pólitískum ákvörðunum hvers ríkis en ekki af því hvort það er í ESB.

Þá er vert að muna að Ísland innleiðir nú þegar meginþorra regluverks innri markaðarins gegnum EES-samninginn, án þess að eiga sæti við borðið þar sem reglurnar eru settar. Stór hluti þess „skrifræðis" sem aðild fylgir er því þegar til staðar. Munurinn sem aðild gerði væri ekki nýtt regluverk frá grunni, heldur atkvæðisréttur og áhrif á reglur sem við tökum hvort eð er upp.

Að lokum

Það eru til lögmæt og málefnaleg rök gegn ESB-aðild. Spurningar um fullveldi, sjávarútveg og lýðræðislega fjarlægð eru raunverulegar og verðskulda umræðu. En fullyrðingin um að aðild myndi þenja út íslenskt skrifræði og kosta tugi milljarða í nýjum embættismönnum stenst ekki skoðun. Ísland er nú þegar í 15. sæti heims í skilvirkni stjórnsýslu. Reynsla Finnlands, Möltu og Króatíu sýnir að skilvirknin helst í fremstu röð, eða batnar eftir inngöngu. Og fjöldi opinberra starfsmanna ræðst ekki af aðild.

Þegar rök eru reist á tölum sem ekki standast, veikir það málstaðinn frekar en styrkir hann. Umræðan um stærsta hagsmunamál þjóðarinnar á skilið betri tölur en það.

Höfundur er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar.

Heimildir: Worldwide Governance Indicators (Government Effectiveness), Alþjóðabankinn, gögn 1996–2024. OECD, Government at a Glance 2023 og 2025 (opinbert mannahald, fjárfesting og innkaup hins opinbera). Eurostat (hlutfall opinberra starfa innan ESB).