Upp­sagnir fram undan og óttinn vex

Eðlilega vex ótti þessu tengdur. Því í ofanálag eru boðaðar byltingar í gervigreind og sjálfvirknivæðingu sem allir viðurkenna að viti ekki alveg í hverju muni felast.

Í sumum erlendum miðlum er því spáð að gervigreindin verði í raun „afsökunin“ sem fyrirtæki munu styðjast við í komandi uppsagnarhrinum. Því auðvitað er staðan þar eins og hér: Það er viss samdráttur í gangi.

Að hafa áhyggjur af því að missa vinnuna á svona tímum er alveg eðlileg hugsun. Í dag ætlum við hins vegar að ræða um það hvernig hægt er að sporna við þessum áhyggjum þannig að þær verði ekki of yfirþyrmandi.

Því það gagnast okkur ekki neitt.

Í ágætis grein í Harvard Business Review (HBR) eru ýmis góð ráð gefin. Og meðal annars á það bent að í raun snúist óttinn okkar ekkert endilega um uppsögnina sem slíka eða atvinnumissinn, heldur þessa óöryggistilfinningu sem við upplifum og ótta um afleiðingarnar sem fylgja. Við treystum jú öll á launin okkar.

Sálfræðingur sem HBR ræðir við bendir hins vegar á fimm algengar hugsanaskekkjur sem gott er að leiðrétta. Því þetta eru algengar hugsanaskekkjur sem geta aukið á óttann við að missa vinnuna.

Þessi fimm atriði eru:

1. Tilfinningar og staðreyndir ekki það sama

Að finnast við óörugg í starfi getur gert það að verkum að við hugsum: Starfið mitt er ótryggt. Þegar í raun engar vísbendingar eru um að svo sé, önnur en óttinn okkar.

Sálfræðingar kalla þetta „tilfinningarök“ (e. emotional reasoning), þegar við ruglum saman því sem okkur finnst og því sem er raunverulega að gerast.

Til að bregðast við þessu reynir fólk oft að bæta upp fyrir meintan skort með því að vinna meira, undirbúa sig meira eða leggja sig fram umfram það sem eðlilegt er. Vandinn er að þá fer viðkomandi að trúa því að það sé einmitt þessi ofurvinna sem haldi honum öruggum í starfi, en ekki eigin hæfni.

Góða ráðið hér er að draga úr þessum ofhugsunum og ofhegðun. Ekki hætta að vera dugleg eða undirbúa okkur vel, heldur hætta að ofurundirbúa okkur eða vinna myrkranna á milli og svo framvegis. Staldra við og segja við okkur sjálf: Þetta er óttinn minn að tala en ekki staðreynd.

2. Að mála skrattann á vegginn

Við þekkjum það öll að mála skrattann á vegginn að óþörfu þegar við fáum of miklar áhyggjur. En þá er gott að spyrja sig: Hvað er það versta sem gæti gerst? Því í langflestum tilfellum er það alls ekki eins slæm sviðsmynd og óttinn lætur okkur stundum halda.

Góða ráðið hér er að skrifa niður allt sem þarf að gerast áður en sú staða gæti komið upp að við myndum missa vinnuna. Þessi listi fær okkur oft til að sjá að versta sviðsmyndin sem við sjáum fyrir okkur er sjaldnast jafn líkleg og okkur finnst í fyrstu. 

Það er nefnilega munur á því sem er mögulegt og því sem er líklegt.

3. Öruggur heimur er ekki til

Fæstir á vinnumarkaði búa við það öryggi að geta stólað á starfið sitt sem æviráðningu. Á Íslandi á æviráðning aðeins við um lítinn hluta embættismanna ríkisins.

Að reyna að fá yfirmennina okkar til að staðfesta við okkur að við séum algjörlega örugg um að við missum ekki vinnuna okkar er því ekki góð leið í óvissunni. Því enginn yfirmaður getur lofað að svo sé, í heimi þar sem ekkert fullkomið öryggi er til.

Hér er fólki því bent á að einbeita sér frekar að því sem það getur sjálft haft áhrif á. Við getum til dæmis beðið yfirmann okkar um skýra endurgjöf og spurt um væntingar og framtíðarverkefni, án þess að ætlast til að fá loforð um fullkomið atvinnuöryggi sem ekki er hægt að veita (og væri ekki rétt af yfirmanni að veita).

Gott ráð til að mæta þessu er líka einfaldlega að minna okkur á að öruggur heimur er einfaldlega ekki til.

4. Sjálfsvirðið okkar er ekki vinnan okkar

Sama í hvaða starfi eða stöðu við erum, skiptir miklu máli að aðskilja okkur frá vinnunni. Því þótt vinnan skipti okkur miklu máli erum við ekki vinnan okkar.

Fólk með fullkomnunaráráttu á það hins vegar til að upplifa sjálfsvirðið sitt mjög tengt starfinu. Þegar eitthvað gengur vel í vinnunni upplifir það mjög mikla ánægju. En ef eitthvað mistekst upplifir það sig sem misheppnað eða ekki nógu gott.

Vinnan er hins vegar bara einn hluti af sjálfsmyndinni okkar. Hér er því gott að lista svolítið upp fyrir okkur í hverju styrkleikarnir okkar og bestu eiginleikar felast. Til dæmis sem fjölskyldumeðlimur, vinur, foreldri, maki og svo framvegis.

5. Að halda að vinsældir tryggi öryggi

Margir reyna að tryggja stöðu sína með því að fá stöðugt samþykki frá samstarfsfólki eða yfirmönnum.

Þeir spyrja sífellt hvort verkefnið sé nógu gott eða hvort allir séu ánægðir.

Vandinn er sá að enginn getur stjórnað áliti annarra.

Betra er að meta eigið starf út frá því hvort við höfum gert það sem við ætluðum okkur að gera og unnið verkefnið af heilindum, frekar en hvort allir hafi verið ánægðir.

Íslenskur vinnumarkaður hefur svo sem oft farið í gegnum svona sveiflur áður. Nú síðast í heimsfaraldri. Atvinnumissi geta fylgt alls kyns tilfinningar og í góðu viðtali við Eyþór Eðvaldsson hjá Þekkingarmiðlun fór Eyþór yfir sorgarstigin fimm sem fylgja atvinnumissi.

Þá skiptir líka miklu að huga að þeim starfsmönnum sem eftir eru þegar uppsagnir hafa farið fram á vinnustað. Því oft er sá hópur jafnvel lengur að jafna sig eins og Hilja Guðmundsdóttir hjá Mental Ráðgjöf fræddi okkur um í viðtali í fyrra.