Er ís­lenskan að verða gestur í eigin landi?

Það er skrýtið að vera á íslenskum vinnustað og skilja ekki samtalið í kringum sig.

Ég man eftir því að sitja á kaffistofunni í leikskólanum þar sem ég vann. Í kringum mig sátu samstarfsfélagar sem ég kunni vel við og átti gott samstarf með. Samt sat ég oft þögul. Ekki vegna þess að enginn vildi tala við mig, heldur vegna þess að samtölin fóru fram á tungumálum sem ég skildi ekki. Þetta var undarleg upplifun.

Yfirleitt tengjum við þessa upplifun við þann sem flytur til nýs lands og skilur ekki tungumálið í kringum sig. Þarna sat ég hins vegar á íslenskum vinnustað og upplifði mig stundum sem áhorfanda að samtali sem ég hafði enga leið til að taka þátt í.

Ég hef oft hugsað um þetta síðan. Ekki vegna þess að mér hafi mislíkað fólkið sem sat við sama borð og ég, þvert á móti, heldur vegna þess að þetta vakti hjá mér spurningu sem mér finnst sjaldan rædd:

Hvað gerist þegar fólk sem býr í sama samfélagi talar ekki lengur sama tungumál?

Auðvitað er það ekki svo að íslenskan standi frammi fyrir skyndilegum endalokum. Tungumál þróast, breytast og taka stöðugt inn ný orð og ný áhrif. Það er eðlilegur hluti af sögu allra tungumála. Það er hins vegar munur á því að tungumál þróist og að það missi stöðu sína sem sameiginlegt tungumál samfélagsins.

Þegar við tölum um íslensku er auðvelt að ræða hana sem menningarlegt fyrirbæri sem á fyrst og fremst heima í skólabókum, orðabókum eða hátíðarræðum. Íslenskan er hins vegar miklu meira en það. Hún er það sem gerir okkur kleift að skilja hvert annað. Hún er sameiginlegi grunnurinn sem gerir ólíku fólki kleift að taka þátt í sömu umræðu, fylgjast með sömu fréttum og upplifa sig sem hluta af sama samfélagi.

Þess vegna snýst þessi umræða ekki fyrst og fremst um tungumál.

Hún snýst um samfélag.

Á síðustu árum hefur íslenskt samfélag tekið miklum breytingum. Hingað hefur flutt fjöldi fólks og samfélagið hefur orðið fjölbreyttara á margan hátt. Ný tungumál heyrast á vinnustöðum, í skólum og á götum bæjarins. Þetta er nýr veruleiki sem krefst þess að við skilgreinum betur hvað það þýðir að íslenska sé sameiginlegt tungumál samfélagsins.

Það virðist þó vera erfitt að ræða þessa hlið þróunarinnar. Umræðan verður oft fljótt viðkvæm, þó að spurningarnar sem vakna séu bæði eðlilegar og mikilvægar. Spurningin er einföld:

Hvernig tryggjum við að íslenskt samfélag haldi áfram að vera sameiginlegt rými þar sem fólk skilur hvert annað?

Á vinnustöðum geta myndast hópar þar sem samskipti fara fram á mismunandi tungumálum. Það er eðlilegt að fólk leiti í það sem því er kunnuglegt. Hið sama getur gerst í skólum, á leikvöllum og víðar þar sem fólk myndar tengsl við þá sem deila sama tungumáli. Þegar hins vegar sífellt fleiri samtöl verða óaðgengileg þeim sem eru aðeins íslenskumælandi, þá skapast ákveðin fjarlægð.

Þetta sést einnig í daglegu lífi. Í sundlaugum landsins, verslunum og öðrum sameiginlegum rýmum hefur tungumálaheimurinn í kringum okkur orðið fjölbreyttari en áður. Þetta undirstrikar spurninguna um það hvað við eigum enn sameiginlegt í daglegum samskiptum.

Samfélag verður ekki til einfaldlega vegna þess að fólk býr innan sömu landamæra. Það verður til vegna sameiginlegs skilnings, sameiginlegrar umræðu og sameiginlegra tengsla. Þar gegnir tungumálið lykilhlutverki.

Við eigum ekki að þurfa að velja á milli fjölbreytileika og sameiginlegs tungumáls. Hins vegar verðum við að þora að ræða hvaða áhrif það hefur þegar sameiginlegur grunnur samfélagsins breytist.

Því þegar sameiginlegt tungumál hættir að vera sjálfgefið þá hættum við ekki bara að skilja hvert annað.

Við hættum að vera sama samfélag.

Hvað verður eftir þá?

Höfundur er með BSc. í heilbrigðisverkfræði.