Haf­ró setur kíkinn fyrir blinda augað

Það var merkilegt svar sem barst Sigurjóni Þórðarsyni, formanni fjárlaganefndar, við fyrirspurn sem hann hafði sent Hafrannsóknastofnun í seinustu viku. Þingmaðurinn bað um upplýsingar varðandi ýmis mál, þar á meðal hvort Hafró telji „að það geti verið mismunur á hlutfalli fisks sem skaddast af völdum veiðarfæra sem veiðist ekki og jafnvel svo mikill að það sé rétt að beita sérstakri ívilnun fyrir vistvænni veiðar?“

Svar Hafró var, í stuttu máli, nei. Engin ástæða til þess beita sérstakri ívilnun fyrir vistvænar veiðar. Lengri útgáfan er lyginni líkust.

Rannsóknir á botntrolli

Rannsóknir hafa sýnt með óyggjandi hætti að stór hluti fisks sleppur undir botntrollið. Rannsóknir frá 1989, 2006 og 2023 sýna allar að 33-56% þorsks sleppur undan botnvörpu með því að fara undir eða á milli grjóthoppara og skilar sér ekki sem afli. Hlutfallið er hæst hjá smærri fiski og er 97% hjá 1-2 ára þorski – sem lagt er mikið kapp við að vernda í þeim tilgangi að byggja upp stofninn. Auk þess benda gögn til þess að helmingur þorsks sem fer undir grjóthoppara beri sjáanlega áverka.

Ekki er vitað hversu stórt hlutfall fisks sem lendir undir grjóthoppara drepst í kjölfarið og því þarf að nota hyggjuvitið til að komast að líklegustu niðurstöðu. Hverjar eru líkurnar að tveggja ára, 20-34 cm langur fiskur lifi það af að lenda undir níðþungum grjóthoppara sem er sérhannaður til þess að skrapa hafsbotninn til að ná sem mestu upp úr honum? Þegar litið er til þess sem við vitum um áhrif streitu og áverka á lífslíkur í kjölfar slíkrar reynslu, segir mitt hyggjuvit að fátt bendi til þess að líkurnar séu góðar. Hafró, aftur á móti, telur að líkurnar séu yfirgnæfandi.

Botntrollið fær að njóta vafans á kostnað smáþorsks.

Milljarða spurningin

Næsta mál er öllu alvarlegra. Sigurjón spurði nefnilega einnig hvort sterkur hrygningarstofn hafi „skilað aukinni nýliðun (3 ára fisk)?” og hvort til séu staðfestar rannsóknir sem “sýna fram á að jákvætt samband sé á milli nýliðunar og hrygningarstofns þorsks?”

Hér stendur Hafró á gati. Nei, segja þeir, rannsóknir „hafa ekki sýnt fram á sterkt samband á milli hrygningarstofns og nýliðunar þorsks” þó svo að „Líkön sem meta sambandið á milli hrygningarstofns og nýliðunar (t.a.m. Ricker-, Beverton-Holt- og “Hockeystick-” líkön) hafa flest öll sýnt framá marktæk jákvæð áhrif stærðar hrygningarstofns á nýliðun.” Ég er ekki viss hvort svarið sé þá já eða nei.

Nú skulum við líta framhjá því að Ricker líkanið segir hið gagnstæða og einblína á þá staðreynd að fjöldi tveggja og þriggja ára þorska hefur staðið í stað eða minnkað, þrátt fyrir að hrygningarstofn þorsks hafi vaxið mikið frá 2016 og náð hámarki árin 2018–2019. Hafró týnir til hinar og þessar mögulegar ástæður fyrir þessu: göngur frá Grænlandi, minna framboð næringarefna, hitastig sjávar.

Allt nema möguleikann á því að grjóthopparar hafa straujað ungviðið svo áratugum skiptir.

Stofnunin tengir lélega nýliðun hvergi við umræðuna um veiðarfæri þó svo að allar hinar tilgáturnar séu alveg jafn mikið gisk. Ef dauðsfall ungs þorsks á aldrinum eins til tveggja ára er að aukast, og við vitum jafnframt að grjóthopparar valta yfir ungviðið í stórum stíl eða það treðst í gegnum möskva, þá er þetta nákvæmlega sú spurning sem þarf að svara af alvöru frekar en að bjóða þingheim og almenningi upp á útúrsnúninga.

Skyldi það vera tilviljun að frá því skipt var úr bobbingunum yfir í grjóthoppara hefur nýliðun verið óviðunandi?

Og svo allt hitt

Að lokum má benda á það að skaðsemi ólíkra veiðarfæra einskorðast ekki við óskráðan fiskidauða heldur spila fjölmargir aðrir þættir inn í. Þar má nefna plastmengun, meðafla, kolefnislosun (bæði olíunotkun og losun frá seti), botnröskun og áhrif á lífríkið. Í öllum þessum þáttum koma smábátar mun betur út en togarar. Þessi staðreynd er óumdeild. Ekki eru það handfærin sem hafa komið íslenskum kaldsjávarkórölum á válista.

Sérfræðingar Hafró eru einu sjávarlíffræðingar sem ég hef nokkru sinni hitt sem geta ekki með ótvíræðum hætti sagt hreint út að umhverfisskaði trollveiða sé umtalsvert meira en handfæra. En hvers vegna eru þeir svona þversum? Dæmi hver fyrir sig. Sjálfur hef ég ekki hugmynd.

En eitt er ljóst: þegar Hafró setur kíkinn fyrir blinda augað hvað skaðsemi ólíkra veiðarfæra varðar, þá tapa allir nema mestu umhverfissóðarnir.

Höfundur er formaður Landssambands smábátaeigenda.