Frá því að Vladimir Pútín hóf allsherjarinnrás sína í Úkraínu fyrir meira en fjórum árum hefur honum ekki aðeins mistekist að ná þeim hernaðarlega sigri sem hann þráði. Hann hefur einnig grafið undan fjölmörgum samböndum og tengslum sem hann eyddi áratugum í að byggja upp, með þeim afleiðingum að Rússland er nú einangraðra en á nokkrum tíma síðan á fyrstu árum bolsévikabyltingarinnar.
Innrásin í Úkraínu ein og sér nægði til að skapa djúpa gjá milli Rússlands og eins nánasta bandalagsríkis þess, Kasakstans. Pútín hefur enda lengi gert lítið úr sjálfstæðisrétti Kasakstans og gefið í skyn að íbúar landsins vilji nánari tengsl við Rússland – fullyrðingar sem minna mjög á málflutning hans gagnvart Úkraínu.
Eftir innrásina árið 2022 hafnaði Kassym-Jomart Tokayev, forseti Kasakstans, beiðnum Kremlar um aðstoð og sagði síðar við Pútín að Kasakstan myndi ekki viðurkenna aðskilnaðarsvæði í Úkraínu sem njóta stuðnings Rússa. Hann undirritaði jafnframt hernaðarsamstarfssamning við Tyrkland og varð þar með fyrsti aðilinn að Öryggisbandalagi ríkja undir forystu Rússlands, CSTO, til að gera slíkt samkomulag við aðildarríki NATO. Þótt samskipti Pútíns og Tokayevs hafi síðar batnað að einhverju marki endurspeglar það líklega fyrst og fremst að báðir hafa enn þörf fyrir hvor annan.
Síðan er það Armenía. Þegar Aserbaídsjan hóf hernaðaraðgerð í september 2023 til að ná yfirráðum yfir Nagorno-Karabakh, armenska sjálfstjórnarsvæðinu innan landamæra Aserbaídsjans, gerðu rússneskir friðargæsluliðar sem þar voru staðsettir ekkert til að stöðva árásina. Afleiðingin varð sú að allur íbúafjöldi svæðisins – um 100 þúsund manns – neyddist til að flýja. Innan árs hafði Armenía tilkynnt um áform sín um að yfirgefa CSTO-bandalagið og hóf jafnframt vopnakaup frá Frakklandi og Indlandi. Rússar drógu friðargæsluliða sína á brott af svæðinu fyrr en áætlað hafði verið.
Pútín hefur grafið undan fjölmörgum samböndum og tengslum sem hann eyddi áratugum í að byggja upp, með þeim afleiðingum að Rússland er nú einangraðra en á nokkrum tíma síðan á fyrstu árum bolsévikabyltingarinnar.
Kreml tókst einnig að spilla sambandi sínu við Aserbaídsjan, þrátt fyrir að landið hefði hagnast á svikum Rússa gagnvart Armeníu. Í desember 2024 hæfði rússnesk loftvarnareldflaug farþegaþotu frá Azerbaijan Airlines með þeim afleiðingum að 38 létust. Ilham Aliyev, forseti Aserbaídsjans, krafðist bóta og ábyrgðar af hálfu Kremlar, en Pútín neitaði í nær heilt ár að viðurkenna ábyrgð. Á meðan sniðgekk Aliyev árlega sigurgöngu Rússa í maí 2025 vegna sigursins í síðari heimsstyrjöldinni; rússneskar sérsveitir gerðu mannskæða árás gegn þjóðernis-Aserum í Jekaterínborg; og stjórnvöld í Aserbaídsjan réðust inn á skrifstofu rússneska ríkismiðilsins Sputnik í Bakú og handtóku starfsfólk hans.
Aserbaídsjan gegnir hins vegar lykilhlutverki sem viðskiptaleið til Írans, sem – þar til Bandaríkin og Ísrael hófu stríð sitt í febrúar – hafði útvegað Rússum dróna og skammdrægar eldflaugar til notkunar í stríðinu í Úkraínu. Rússar yfirgáfu síðan Íran að mestu þegar landið varð sjálft fyrir árásum. Til að tryggja áframhaldandi aðgang að þessari viðskiptaleið neyddist Kreml til að kyngja móðguninni frá Aserbaídsjan og í október 2025 viðurkenndi Pútín loks að rússnesk loftvarnarkerfi hefðu grandað farþegaþotunni og bauð fram óljósar skaðabætur.
Þótt þessi formlega afsökunarbeiðni hafi opnað leið fyrir eðlilegri samskipti á ný var atvikið engu að síður stórkostlegt klúður fyrir utanríkisstefnu Rússland. Allt frá tímum keisaradæmisins og síðar Sovétríkjanna höfðu leiðtogar í Kreml tekist af mikilli lagni að halda jafnvægi í samskiptum Armeníu og Aserbaídsjans. Frá því Pútín hóf stríð sitt í Úkraínu hefur hann hins vegar náð að spilla sambandi Rússlands við bæði ríkin.
Í Sýrlandi eyddi Rússland nær áratug í að halda stjórn Bashars al-Assads við völd með því að beita loftárásum og landher gegn uppreisnarhópum, samhliða því að verja Assad diplómatískt í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna. Í staðinn tryggði Rússland sér yfirráð yfir flotastöðinni í Tartus og flugherstöðinni í Hmeimim.
En í nóvember 2024 hófu sýrlenskir uppreisnarhópar óvænta sókn sem rússneski herinn – veiklaður vegna stríðsátakanna í Úkraínu – hafði hvorki bolmagn né getu til að mæta af fullum krafti. Innan nokkurra daga féllu bæði Aleppo og Damaskus og Assad flúði til Moskvu. Eftir stóð Rússland, eftir nær áratugs fjárfestingu í Sýrlandi, án raunverulegs ávinnings.
Þótt „síðasti einræðisherra Evrópu“ sé ekki að slíta tengslin við Kreml er hann augljóslega að undirbúa mögulega undankomuleið og þar með auka enn frekar á vanda Pútíns.
Sagan af ofmetnaði Rússa í Afríku er ekki síður vandræðaleg. Fyrir Úkraínustríðið höfðu málaliðar Wagner-hópsins verið að auka áhrif Rússlands víðs vegar um álfuna með því að veita öryggisþjónustu í skiptum fyrir pólitíska hollustu og námuréttindi. Í Malí töldu þeir sig til dæmis gegna lykilhlutverki fyrir herforingjastjórn landsins í baráttunni gegn íslömskum vígahópum.
En árið 2024 gerðu Tuareg-skæruliðarnir fyrirsát gegn sameiginlegri fylkingu Malíhers og Wagner-sveita nærri Tinzaouaten og drápu tugi rússneskra málaliða. Í kjölfarið réðust íslamskir vígahópar á flugvöllinn og lögreglu- og herlögregluskóla ríkisins í Bamako. Sú frásögn að Wagner-hópurinn væri að veita Malí öryggi varð þar með ótrúverðug. Þótt sumar sveitir, sem voru núna nefndar „Afríkusveitin“, hafi setið eftir að Wagner yfirgaf Malí formlega í júní síðastliðnum hafa þær nú einnig horfið á braut.
Staðan er ekkert betri fyrir Pútín í Evrópu. Viktor Orbán, forsætisráðherra Ungverjalands og einn helsti stuðningsmaður Rússa innan Evrópu, var nýlega felldur úr embætti eftir sextán ár við völd. Aleksandar Vučić, forseti Serbíu, hefur á sama tíma verið að leita leiða til að baktryggja sig. Þótt Serbía hafi í upphafi virst styðja innrás Rússa í Úkraínu hefur Vučić síðan fundað nokkrum sinnum með Volodymyr Zelensky Úkraínuforseta og flutt út skotfæri til Úkraínu fyrir að minnsta kosti 908 milljónir dala í gegnum þriðja ríki, meðal annars Búlgaríu, Tékkland og Pólland.
Vučić hefur einnig rift hernaðarsamningum við rússneska vopnaframleiðendur og þess í stað undirritað 2,7 milljarða evra samning við Frakka um kaup á tólf Rafale-orrustuþotum. Pútín hefur þó enn sem komið er ákveðið að bregðast ekki við. Það síðasta sem hann þarf á að halda er að missa einn af síðustu sýnilegu bandamönnum sínum í Evrópu.
Á sama tíma hefur Alexander Lukashenko, forseti Hvíta-Rússlands og langvarandi skjólstæðingur Pútíns, sleppt pólitískum föngum úr haldi í þeirri viðleitni að bæta samskipti við Vesturlönd – og hefur meira að segja átt samskipti við Donald Trump Bandaríkjaforseta. Þótt „síðasti einræðisherra Evrópu“ sé ekki að slíta tengslin við Kreml er hann augljóslega að undirbúa mögulega undankomuleið og þar með auka enn frekar á vanda Pútíns.
Síðan er það Kína. Fyrir stríðið í Úkraínu kynntu Rússland og Kína sig sem tvö stórveldi sem stæðu saman gegn yfirráðum Vesturlanda og lýstu yfir „samstarfi án takmarkana“ skömmu áður en innrásin hófst. Í dag líkist sambandið hins vegar fremur óstöðugu hentugleikahjónabandi en bandalagi jafnoka stórvelda. Kína útvegar Rússlandi svonefndar tvínota vörur, svo sem örflögur og vélbúnað, en forðast að senda bein vopn. Í staðinn selur Rússland Kínverjum olíu og gas á afsláttarverði.
Kannski er Norður-Kórea nú orðið tryggasti bandamaður Rússlands. Landið sendi meira en tíu þúsund hermenn til að berjast við hlið rússneskra hersveita í Kursk-héraði eftir að Úkraínumenn hófu innrás sína inn í Rússland í ágúst 2024. En jafnvel það samband er í grunninn viðskiptalegs eðlis og byggir fyrst og fremst á sameiginlegri óöryggiskennd og andúð á Vesturlöndum.
Pútín taldi að innrásin í Úkraínu myndi endurreisa stöðu Rússlands sem stórveldis, grafa undan áhrifum Vesturlanda og hraða þróun í átt að fjölpóla alþjóðakerfi. Í staðinn hefur stríðið eyðilagt trúverðugleika Kremlar sem samstarfsaðila og bandamanns. Rússland býr enn yfir kjarnorkuvopnum, fastasæti í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna og gríðarlegum orkuauðlindum. Stríðið í Úkraínu hefur hins vegar engu að síður skilið landið eftir veiklað, með skerta getu til að beita valdi sínu út fyrir landamærin eða móta heimsmálin með öðrum hætti en hótunum um stríð.
Lausleg þýðing á grein sem Nina L. Khrushcheva birti á vefsíðu The Project Syndicate miðvikudaginn 13. maí.
Nina, langafabarn Nikita Khrushchev sem var leiðtogi Sovétríkjanna 1953 til 1964, er prófessor í alþjóðastjórnmálum við The New School í New York og meðal annars höfundur bókarinnar In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones.
