Eru verka­lýðs­fé­lög úr­elt eða bara ó­þægi­leg sumum?

Nýleg ummæli Björns Brynjúlfs Björnssonar, framkvæmdastjóra Viðskiptaráðs, um að verkalýðsfélög séu “tímaskekkja” kalla á viðbrögð. Þessi sjónarmið eru kannski ekki ný á nálinni en þau draga upp mynd sem stenst illa raunveruleikann á íslenskum og alþjóðlegum vinnumarkaði.

Það er rétt að verkalýðshreyfingin stóð fyrir stórum og mikilvægum breytingum á 20. öldinni en það þýðir ekki að hlutverki hennar sé lokið. Þvert á móti og hefur hlutverkið þróast í takt við nýjar áskoranir vinnumarkaðarins; hraðari tæknibreytingar, aukin óvissa í störfum og aukin starfsþróun svo eitthvað sé nefnt. Í slíkum aðstæðum er þörfin fyrir sameiginlega rödd launafólks ekki minni, heldur meiri.

Samanburður á vinnumarkaði Sviss og Portúgals kann að virðast einfaldur en hann er í raun villandi. Lífskjör og staða vinnumarkaðar ræðst ekki einungis af tilvist verkalýðsfélaga heldur einnig af framleiðni, menntun, atvinnugreinum og efnahagsstefnu. Það er því ósanngjarnt að setja fram þá ályktun að veikari verkalýðsfélög leiðitil betri kjara, því vinnumarkaðurinn byggir á samspili margra þátta og það að reyna að einfalda hann og merkja við einn þátt er einfaldlega rangt.

Ef við horfum til þeirra hagkerfa sem hafa sem best jafnvægi á milli samkeppni og jafnaðar er myndin aðeins önnur en sú sem Björn málar upp. Norðurlöndin hafa byggt á nánu samstarfi verkalýðsfélaga, atvinnurekenda og stjórnvalda í áratugi. Þar tryggja kjarasamningar stöðugleika, aukinn kaupmátt og minni ójöfnuð en við sjáum í mörgum öðrum löndum. Þetta er ekki tilviljun heldur afrakstur markvissrar samvinnu aðila vinnumarkaðarins.

Það er líka vert að spyrja; hvað tæki við höfum ef verkalýðsfélögin hyrfu? Því miður er staðan sú að einstaklingurinn stæði einn gagnvart vinnuveitanda sínum. Í einhverjum tilfellum gæti það gengið upp til skemmri tíma, en fyrir flesta myndi það þýða veikari samningsstaða, minni vernd og aukin óvissa. Sagan sýnir okkur það að réttindi launafólks eru ekki sjálfgefin, við þurfum ekki að líta langt til þess að sjá til dæmis 6 vikna fæðingarorlof fyrir mæður og engan rétt til fæðingarorlofs fyrir feður. Er það landið sem við viljum byggja? Land sem fer til baka í þróun, jafnrétti og réttindum á vinnumarkaði.

Verkalýðsbaráttan hefur sögulega verið leiðandi afl í mannréttindarbaráttu og sýnt ríkistjórnum aðhald ásamt því að berjast fyrir hinum ýmsu málum sem varða til dæmis húsnæðismál og heilbrigðismál. Verkalýðshreyfingin þarf, líkt og samfélagið í heild sinni, að þróast og bregðast við nýjum aðstæðum. Það að afskrifa hana sem úrelta er einföldun og afstaða sem gerir lítið úr raunveruleika launafólks í dag. Verkalýðsfélögin eru ekki leifar fortíðar heldur eru þau hluti af réttlátum vinnumarkaði sem þjóna hagsmunum samfélagsins.

Við megum aldrei sofna á verðinum og hætta að berjast fyrir bættari kjörum, þannig töpum við því sem nú þegar er unnið.

Höfundur er varaformaður ASÍ-UNG