Lof­orðin sjö – Of­beldi, hvað svo? – Ég lofa

Þegar barn verður fyrir kynferðislegu ofbeldi upplifir það áfall og fer þá af stað varnarviðbragð til að lifa af. Fyrstu viðbrögð við áfalli, eins og ofbeldi, eru gjarnan að flýja eða berjast. Ef barn getur ekki flúið eða barist getur það frosið eða farið í að þóknast til að lifa af.

Varnarviðbrögð við atburðum stjórnast af skilaboðum sem berast frá heilanum í gegnum taugakerfið. Að berjast, flýja, frjósa eða þóknast eru viðbrögð sem við notum í yfirþyrmandi og ógnandi aðstæðum. Þetta er í raun ekki meðvitað val, heldur ósjálfráð viðbrögð sem taugakerfið stýrir.

Því meiri yfirburði sem gerandi hefur og því meiri sem ógnin er, þeim mun líklegra er að viðbragðið verði að frjósa eða þóknast, þar sem barnið getur hvorki flúið né barist. Líkaminn leitast stöðugt við að ná og viðhalda jafnvægi í taugakerfinu. Ef jafnvægi næst fljótlega eftir áfall eru meiri líkur á að afleiðingarnar verði minni.

Ef alvarlegir atburðir endurtaka sig, eins og oft gerist í kynferðislegu ofbeldi, nær líkaminn og taugakerfið ekki að slaka á og er stöðugt á varðbergi. Líkaminn er þá í sífelldri viðbragðsstöðu og taugakerfið tilbúið að takast á við ógn. Það getur jafnvel fest sig í viðbragðinu að berjast, flýja, frjósa eða þóknast, sem getur leitt til langvarandi og skaðlegrar streitu.

Þótt eðlileg streituviðbrögð séu ekki heilsuspillandi getur langvarandi streita, eins og sú sem fylgir stöðugu áreiti eftir ofbeldi, veiklað eða bælt ónæmiskerfið. Afleiðingarnar geta orðið alvarlegar fyrir bæði líkamlega og sálræna heilsu. Áfall, eins og ofbeldi, getur virkað eins og innrás í taugakerfi líkamans. Ef ekkert er unnið úr því geta áföllin sest þar að – því líkaminn man.

Við höfum mismikið þol fyrir áföllum og streitu. Þegar barn verður fyrir ofbeldi er það skynjað sem ógn og getur raskað jafnvægi taugakerfisins.

Ef áföll setjast að í taugakerfinu er mikilvægt að vinna úr þeim og ná aftur jafnvægi. Það er ekki alltaf nóg að tala um reynsluna; oft þarf dýpri vinnu með líkamann og þau áhrif sem hafa fest rætur þar. Líkaminn tjáir nefnilega það sem við getum ekki sett í orð.

Ef barn nær ekki slökun og jafnvægi í taugakerfinu getur það misst svefn og þróað með sér ótta, kvíða og óöryggi. Einnig geta komið fram einkenni þunglyndis og áfallastreitu. Í sumum tilfellum getur barn þróað með sér fíknivanda eða leiðst út í afbrot. Þá geta einnig komið fram flókin líkamleg einkenni, sjálfskaðandi hegðun og í alvarlegustu tilvikum sjálfsvíg.

Í stuttu máli má segja að barn sem verður fyrir kynferðislegu ofbeldi verði fyrir áfalli sem getur valdið streitu og jafnvel alvarlegri áfallastreitu. Streita getur bælt ónæmiskerfið, sem er vörn líkamans gegn sjúkdómum, bólgum og sýkingum.

Það er því afar mikilvægt að koma í veg fyrir að börn verði fyrir kynferðislegu ofbeldi, eða veita aðstoð ef ekki tekst að koma í veg fyrir það. Þannig má draga úr líkum á sálrænum, líkamlegum og félagslegum afleiðingum, bæði strax og síðar á lífsleiðinni.

Engin ein leið hentar öllum og því er ekki hægt að bjóða eina tegund meðferðar fyrir þolendur ofbeldis. Hver og einn þarf að finna sína leið. Því er mikilvægt að bjóða upp á fjölbreytt úrræði fyrir börn, enda geta ekki öll börn talað um reynslu sína.

Það er sérstaklega mikilvægt að bjóða upp á úrræði þar sem unnið er með líkamann, þar sem áföll sitja oft í taugakerfinu. Mikilvægt er að hjálpa barninu að komast út úr því varnarviðbragði sem það er fast í – hvort sem það er að flýja, berjast, frjósa eða þóknast.

Í dag er lokadagur í vitundarvakningu Barnaheilla – Save the Children á Íslandi um kynferðisofbeldi gegn börnum, undir yfirskriftinni Ég lofa. Við verðum að taka ábyrgð og lofa börnum að gera betur. Ég set því fram loforðin sjö fyrir börnin:

1. Ég lofa að fylgjast með

2. Ég lofa að spyrja

3. Ég lofa að hlusta

4. Ég lofa að trúa

5. Ég lofa að skipta mér af

6. Ég lofa að segja frá

7. Ég lofa að bregðast við

Höfundur er móðir, hjúkrunarfræðingur, doktor, prófessor, fyrrverandi lögreglukona og höfundur bókarinnar Áfall – hvað svo