Al­mannarómur um gervi­greind

Á örfáum árum hefur gervigreind þróast úr því að vera tiltölulega afmarkað viðfangsefni fræðimanna og tæknisérfræðinga yfir í eitt mest umbreytandi afl samtímans. Þróunin hefur verið ævintýralega hröð og sífellt fleiri átta sig á því að gervigreind, eins og hún birtist okkur í dag, muni ekki aðeins breyta einstökum verkferlum innan fyrirtækja eða eðli ákveðinna starfa, heldur líklega kalla á endurmat á því hvernig við skipuleggjum samfélagið, byggjum upp hæfni, styðjum við íslenska tungu og nýtum best þau nýju tækifæri sem tækninni fylgja til raunverulegrar verðmætasköpunar.

Umræða um þessi mál hófst raunar fyrr hér á landi en margir gera sér grein fyrir. Forsætisráðuneytið kom til að mynda af stað greiningu á áhrifum gervigreindar á íslenskan vinnumarkað og samfélag árið 2018, þá undir formerkjum hugtaksins fjórðu iðnbyltingarinnar. Fáir nota hugtakið í dag, það hefur vikið fyrir gervigreindarbyltingunni. En ætli skólabækur framtíðarinnar muni ekki grípa til fyrra hugtaksins til að lýsa þeim umbrotatímum sem við lifum nú? Í greiningu forsætisráðuneytisins var reynt að horfa fram á veginn og búa íslenskt samfélag undir þróun sem þá var rétt farin að skjóta rótum en hefur sannarlega tekið stakkaskiptum síðan.

Máltækni skapar sterkan grunn

Samhliða þessari umræðu hófu stjórnvöld stórátak í íslenskri máltækni með það að markmiði að tryggja stafræna framtíð tungumálsins. Með máltækniáætlunum stjórnvalda var ráðist í mikla uppbyggingu á stórum gagnasöfnum fyrir tungumálið og ýmiss konar hugbúnaður búinn til hér innanlands til að taka betur mið af íslenskri tungu. Það starf gekk vonum framar og er ein skýrasta velgengnissaga íslenskrar tækniuppbyggingar á síðustu árum sem hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana.

Á þeim tíma var ekki endilega ljóst hversu nátengd þessi uppbygging yrði gervigreind síðar meir. Þróunin síðustu ár hefur þó leitt í ljós að í litlu málsamfélagi verður staða tækninnar varla skilin frá stöðu tungumálsins. Eftir því sem gervigreind, ekki síst mállíkön, verður fyrirferðameiri verður sífellt ljósara að málaflokkar máltækni og gervigreindar lifa hlið við hlið og haldast í hendur að mestu leyti.

Máltækniáætlanir, sem áður voru fyrst og fremst hugsaðar sem barátta fyrir vernd íslenskrar tungu gagnvart hröðum tæknibreytingum og þróun í alþjóðamálum, hafa því jafnframt orðið lykilforsenda þess að Ísland geti tekið þátt í gervigreindarbyltingunni á eigin forsendum.

Almannarómur þróast með tækninni

Þarna liggur einnig kjarninn í starfi Almannaróms. Frá árinu 2014 hefur Almannarómur – miðstöð máltækni unnið að því annars vegar að tryggja að íslenskan eigi sér framtíð í stafrænum heimi og hins vegar að gera nýjustu og bestu tækni aðgengilega og nothæfa fyrir íslenskan almenning, fyrirtæki og stofnanir. Þetta höfum við gert með stuðningi íslenskra stjórnvalda sem hafa fjárfest ríkulega í stafrænni framtíð íslenskrar tungu. Á síðustu árum hefur sú vinna í vaxandi mæli færst inn á svið gervigreindar, nánast óhjákvæmilega, enda er tungumálið sjálft orðið eitt helsta tólið sem nýtist til gervigreindarþróunar. En þótt verkefnin hafi tekið breytingum og sviðið breikkað, hefur grunnurinn haldist sá sami. Markmiðið er alltaf að byggja upp aðstæður þar sem ný tækni nýtist íslensku samfélagi; tækni sem virkar á íslensku og virkar við þær íslensku aðstæður sem hún verður notuð í.

Í þessu samhengi hefur Almannarómur nýlega hafið þátttöku í þremur stórum verkefnum á sviði gervigreindar og gerst stofnaðili að nýrri samnorrænni gervigreindarmiðstöð, New Nordics AI, ásamt gervigreindarmiðstöðvum af hinum Norðurlöndunum. Sú þátttaka endurspeglar hvernig stofnunin hefur þróast með tækninni sjálfri.

Í starfi Almannaróms hefur þannig á undanförnum árum byggst upp dýrmæt reynsla, þekking og sýn á gervigreind sem við teljum mikilvægt að miðla áfram á vandaðan, traustan og hlutlægan hátt.

Staða gervigreindar á Íslandi 2026

Upplýsingar um raunverulega notkun, innleiðingu, nálgun fyrirtækja, áhrif á störf og viðhorf almennings á Íslandi til gervigreindar hafa verið takmarkaðar. Á undanförnum mánuðum hefur þó bæst þar úr. Nýjar og gagnlegar kannanir hafa komið fram, sem mæla bæði notkun og viðhorf almennings og sérfræðinga innan fyrirtækja til gervigreindar og nýlega birti Hagstofan niðurstöður úr könnun sem hafði einnig verið lögð fyrir önnur Evrópuríki, sem gefur okkur góðan samanburð við þau.

Ný skýrsla Almannaróms, Staða gervigreindar á Íslandi 2026 sem nálgast má á vefslóðinni stadagervigreindar.is, tekur saman þessar niðurstöður, ber þær saman við gögn nágrannaþjóðanna og setur þær í víðtækara samhengi. Auk þess koma þar fram nýjar greiningar frá Almannarómi; viðtöl við sérfræðinga á sviði gervigreindar, stjórnendur úr íslensku atvinnulífi auk hagnýtra ráðlegginga og skrifa starfsfólks Almannaróms, sem glímir daglega við helstu áskoranir og tækifæri sem vinna í kringum gervigreind hefur í för með sér. Einnig má þar finna nýja vinnumarkaðsgreiningu Almannaróms, sem metur möguleg áhrif gervigreindar á íslenskan vinnumarkað.

Við gerum okkur fulla grein fyrir því að með þessari fyrstu útgáfu mistakist okkur áreiðanlega að svara öllum þeim spurningum sem brenna á fólki og fyrirtækjum um málefni gervigreindar í dag og að við snertum hér á færri sviðum gervigreindar en við helst vildum. Markmiðið með fyrstu útgáfu skýrslunnar er fyrst og fremst að beina sjónum okkar að hagnýtingu gervigreindar og raunverulegri notkun hennar í samfélaginu.

Skýrslan er hugsuð fyrir ólíka lesendur með ólíkar þarfir. Þar er farið yfir vítt svið; stefnu stjórnvalda, stöðu Íslands í samanburði við önnur ríki, hagnýt atriði fyrir fyrirtæki sem vilja hefja innleiðingu á gervigreind og gagnaöryggi, svo eitthvað sé nefnt. Jafnframt verður horft sérstaklega til einstaklingsins og þess hvernig fólk sem hefur jafnvel enn ekki þorað að stíga sín fyrstu skref í notkun gervigreindar getur komið sér af stað.

Lifandi skjal fyrir lifandi málaflokk

Hugmyndin er að gera skýrsluna að lifandi skjali sem veitir ávallt bestu upplýsingar um stöðu gervigreindar á Íslandi á hverjum tímapunkti. Í ljósi þess hve kvikur málaflokkurinn er verður skýrslan uppfærð ársfjórðungslega til að byrja með, þar sem má búast við nýjum köflum og endurskoðun eldra efnis þegar sérstakt tilefni þykir til. Þar má til að mynda búast við nýjum köflum um gervigreind og menntun, íslenskum rannsóknum í gervigreind og stöðu hennar innan íslenskra háskóla, gervigreind og orkumál, áhrif og innleiðingu gervigreindarreglugerðar Evrópusambandsins auk sérstakrar umfjöllunar um fullveldisgervigreind, sem varð nokkuð óvænt að hitamáli hér á landi rétt fyrir útgáfu skýrslunnar.

Von okkar er sú að þessi skýrsla reynist gagnlegt, upplýsandi og uppbyggilegt innlegg í umræðuna um gervigreind á Íslandi. Það er hagur okkar allra að Ísland nálgist þessa tækni af ábyrgð, metnaði og raunsæi, en þó með nægum hraða og ákveðni til að tryggja að hægt verði að nýta hana sem best fyrir samfélagið allt.

Höfundur er yfirmaður stefnu, samhæfingar og alþjóðamála hjá Almannarómi.