Áratugalöng bar­átta við sand­fok í Þor­láks­höfn

Sandfok mótaði byggð og landslag

Landgræðsla í Þorlákshöfn á sér langa og merkilega sögu. Í aldanna rás hefur mikið magn sands borist upp úr fjörunni austan við byggðina og úr Ölfusárósi. Þaðan hefur sandurinn borist áfram í átt að Selvogsheiði og allt vestur í Selvog. Í greinargerð Landgræðslu ríkisins um uppgræðslu við Þorlákshöfn er þessari þróun lýst og hvernig sandflutningar hafa mótað landslag svæðisins. Úti fyrir ströndinni eru auðug fiskimið og byggð í Þorlákshöfn mótaðist af nýtingu þeirra. Sandfok úr fjörunni og Ölfusárósi ógnaði þó byggðinni og varð mönnum snemma ljóst að ráðast þyrfti í umfangsmiklar landgræðsluaðgerðir til að tryggja varanlega búsetu og atvinnustarfsemi á svæðinu.

Mynd 1. Yfirlitskort af Þorláksskógum og helstu landgræðslu- og landnotkunarsvæðum við Þorlákshöfn.

Beitarfriðun 1935 – stærsta sandsvæðið girt af

Árið 1935 var stærsta sandsvæðið girt af og friðað fyrir búfjárbeit. Samkvæmt gögnum Landgræðslu ríkisins náði girðingin frá Ölfusá í austri að Nesvita í Selvogi í vestri, alls um 22 km að lengd og beitarfriðaði um 7.800 hektara lands.

Frá þeim tíma hefur verið unnið markvisst að landgræðslu við Þorlákshöfn. Þrátt fyrir umtalsverðan árangur á síðustu áratugum er ljóst að áfram þarf að vinna að uppgræðslu og skógrækt til að tryggja varanlegan árangur.

Áfangar landgræðslunnar

1. Áfangi - Sandfok stöðvað austan við bæjarins

Skipta má aðgerðum í fjóra áfanga. Fyrsti áfangi beindist að því að græða upp svæðið austan við byggðina og minnka sandfok inn í bæinn. Árið 1952 voru reistir sandvarnargarðar á leirunum austan við byggðina. Í garðana og sandinn sem barst upp úr fjörunni var sáð melfræi. Samkvæmt Landgræðslu ríkisins voru þessar aðgerðir lykilskref í að stöðva sandfok frá ströndinni.

Sáning melgresis hefur lengi verið einn mikilvægasti þáttur landgræðslunnar, enda þrífst melgresi best þar sem sandur er á mikilli hreyfingu. Í sömu heimild er bent á að melgresið hafi gegnt lykilhlutverki í að binda sand og byggja upp varanlega gróðurþekju.

Í dag standa þar sjó- og sandvarnargarðar sem binda miljónir rúmmetra af sandi. Þessar aðgerðir skiptu sköpum fyrir þróun byggðar í Þorlákshöfn. Skemmtilegt dæmi um þann árangur sem náðst hefur er að þar sem áður var víðáttumikil sandauðn er nú golfvöllur.

Mynd 2. Golfvöllur austan Þorlákshafnar þar sem áður var víðáttumikil sandauðn.

2. áfangi – Uppbygging gróðurbelta í kringum bæinn

Annar áfangi fólst í að stækka sandvarnarbeltið í kringum byggðina það var gert með sáningu á melgresi og túnvingli og dreifingu tilbúins áburðar með dráttarvélum og flugvél. Einnig hefur lífrænum áburði verið dreift á valda staði í nágrenni bæjarins. Lúpínu var svo sáð í stór svæði til að styrkja gróðurþekjuna og stuðla að frekari framvindu gróðurs. Lúpínan hefur reynst góð fóstra fyrir annan gróður og trjáplöntur á þessu víðfeðma svæði. Lúpínan hefur einnig skapað góð skilyrði fyrir skordýr, fugla og önnur dýr.

Í gegnum árin hafa verið gróðursettar fjölmargar tegundir trjáplantna á svæðinu, meðal annars í svokallaða landgræðsluskóga. Þá hafa félagasamtök, fyrirtæki og einstaklingar einnig tekið þátt í gróðursetningu trjáa og öðrum landgræðsluverkefnum. Alla tíð hefur verið náið samstarf milli sveitarfélagsins Ölfuss og Lands og Skógar, áður Landgræðslunnar, um landgræðsluaðgerðir í Þorlákshöfn.

Mynd 3. Ung trjáplanta í landi þar sem gróðurþekja hefur byggst upp í kjölfar uppgræðslu.

3. áfangi – Uppgræðsla meðfram Suðurstrandavegi

Þriðji áfangi fólst í uppgræðslu meðfram Suðurstrandarvegi vestan við byggðina. Markmiðið var að koma í veg fyrir að sandur bærist yfir veginn og truflaði umferð. Á svæðið var dreift tilbúnum áburði og grasfræi stráð úr flugvél með aðkomu Vegagerðarinnar.

4. áfangi – Þorláksskógar 2016

Fjórði áfangi hófst með samningi um Þorláksskóga árið 2016. Með honum hófst formlegt samstarf milli Sveitarfélagsins Ölfuss og Lands og Skógar, sem áður sameinaði Landgræðsluna og Skógræktina.

Markmið samstarfsins er meðal annars að græða upp land, rækta skóga og endurheimta vistkerfi með það að leiðarljósi að auka líffræðilega fjölbreytni og um leið að bæta landið til útivistar fyrir íbúa svæðisins. Til að ná þessum markmiðum, hefur Land og skógur gróðursett mikið magn trjáplantna sem og borið á tilbúinn áburð til að styrkja gróður. Tilbúnum áburði hefur meðal annars verið dreift á rýrt land til að stöðva yfirborðshreyfingu á sands og styðja við vöxt trjáplantna.

Ný stefna í áburðarmálum

Aukinn fókus á lífrænan áburð

Haustið 2025 markaði Land og skógur sér stefnu þar sem lögð er aukin áhersla á lífrænan áburð í stað tilbúins áburðar í öllum verkefnum stofnunarinnar.

Á síðustu árum hefur áhersla aukist á notkun lífræns áburðar í landgræðslu og skógrækt. Lífrænn áburður, til dæmis kjötmjöl og seyra úr fiskeldi, inniheldur mikilvæg næringarefni sem nýtast vel við uppbyggingu jarðvegs og gróðurs. Kjötmjöl hefur til dæmis reynst vel við uppgræðslu þar sem áhrif þess geta varað í allt að þrjú ár, sem er mikill kostur á víðfeðmum svæðum þar sem erfitt er að bera á áburð árlega. Sambærileg áhrif má eflaust fá með notkun seyru úr fiskeldi, sem inniheldur köfnunarefni, fosfór og fleiri efni sem stuðla að vexti gróðurs og þá um leið jarðvegsmyndunar.

Ólíkt hefðbundnum tilbúnum áburði losna næringarefni úr lífrænum áburði hægar og nýtast því gróðri yfir lengri tíma. Þannig minnkar hættan á að næringarefni skolist úr jarðvegi í grunnvatn áður en plöntur ná að nýta þau. Lífrænn áburður bætir jafnframt jarðveginn sjálfan með því að auka lífrænt efni, styrkja örverulíf og bæta vatnsheldni. Þetta skiptir miklu máli á sand- og uppblásturssvæðum þar sem jarðvegur er rýr og lítið lífrænt efni er til staðar. Þannig leggur hann grunn að varanlegri jarðvegsmyndun.

Notkun lífræns áburðar fellur einnig vel að hugmyndum um hringrásarhagkerfi. Með því að nýta lífrænar hliðarafurðir úr nærumhverfinu, svo sem úr landeldi eða matvælavinnslu, er hægt að breyta því sem áður var talið úrgangur í verðmæta auðlind til uppbyggingar vistkerfa / uppgræðslu. Slík nýting getur jafnframt dregið úr kolefnisspori verkefna, þar sem minni þörf verður á framleiðslu og innflutningi á tilbúnum áburði.

Áhrif á grunnvatn

Rannsóknir sýna litla hættu á útskolun næringarefna

Við notkun áburðar við uppgræðslu hefur verið sérstaklega horft til mögulegra áhrifa á grunnvatn. Rannsóknir og reynsla frá Íslandi benda til þess að slík áhrif séu almennt lítil, sérstaklega á rofsvæðum þar sem gróðurþekja er að byggjast upp.

Í minnisblaði Hreins Óskarssonar og Magnúsar H. Jóhannssonar frá árinu 2019, Um áburðarnotkun og útskolun næringarefna fyrir Sveitarfélagið Ölfus, kemur fram að útskolun næringarefna sé almennt lítil við íslenskar aðstæður og ráðist meðal annars af jarðvegi og gróðurþekju. Sambærilegar niðurstöður koma fram í greinargerð Andrésar Arnalds til Orkuveitu Reykjavíkur, Uppgræðsla og hætta á niturmengun vegna áburðargjafar, þar sem bent er á að hætta á niturmengun grunnvatns vegna uppgræðslu sé lítil.

Útskolun næringarefna á sér stað þegar næringarefni leysast upp í vatni og berast niður í jarðveg án þess að nýtast plöntum. Slík vandamál eru þekkt víða erlendis, einkum á svæðum með mikla og langvarandi áburðarnotkun. Aðstæður á Íslandi eru hins vegar frábrugðnar að mörgu leyti. Eldfjallajarðvegur hefur mikla bindingargetu og rannsóknir benda til þess að útskolun sé almennt lítil.

Þar sem gróðurþekja er orðin þétt minnkar útskolun enn frekar. Gróðurinn tekur upp næringarefni og virkar jafnframt sem náttúruleg sía sem hægir á vatnsflæði og bindur efni í jarðvegi. Uppbygging gróðurs er því ekki aðeins mikilvæg til að stöðva sandfok og jarðvegsrof, heldur einnig til að stuðla að heilbrigðari vatnshringrás.

Lífrænn áburður hefur í þessu samhengi ákveðna kosti. Þar sem næringarefni losna hægar úr honum minnkar hætta á að þau skolist úr jarðvegi áður en plöntur ná að nýta þau. Jafnframt eykur hann lífrænt efni í jarðvegi, styrkir örverulíf og bætir vatnsheldni, sem allt stuðlar að betri bindingu næringarefna.

Ný tækifæri – landeldi og hringrásarhagkerfi

Landeldi skapar nýjar auðlindir fyrir uppgræðslu

Á næstu misserum mun falla til mikið magn lífræns áburðar í Þorlákshöfn í tengslum við uppbyggingu landeldis.

Mikilvægt er að leita leiða til að nýta þann áburð sem næst uppsprettunni. Á Hafnarsandi er víðáttumikið land sem er illa gróið og gæti nýst til uppgræðslu með slíkum hætti.

Eitt af þeim tækifærum sem tengjast uppbyggingu landeldis er aukin nýting hliðarstrauma sem falla til við framleiðsluna. Verkefnið Terraforming LIFE, sem nú er í þróun, miðar að því að nýta lífrænan úrgang frá fiskeldi á landi og landbúnaði til framleiðslu á lífáburði og lífgasi. Með slíkri nálgun er stuðlað að hringrásarhagkerfi þar sem næringarefni og lífræn efni eru nýtt á ný í stað þess að falla til sem úrgangur.

Terraforming LIFE – úrgangur verður lífáburður og lífgas

Verkefnið byggir á samstarfi aðila úr fiskeldi, landbúnaði og nýsköpunarumhverfi og hefur það markmið að þróa lausnir sem draga úr umhverfisáhrifum, bæta nýtingu auðlinda og skapa ný verðmæti úr hliðarstraumum framleiðslu.

Fyrir Ölfus getur slík uppbygging skapað ný tækifæri til verðmætasköpunar samhliða vexti landeldis, meðal annars með framleiðslu lífáburðar, orkuframleiðslu úr lífgasi og þróun tengdrar þjónustu og þekkingarstarfsemi. Verkefni á borð við Terraforming LIFE geta þannig orðið mikilvægur hluti af uppbyggingu hringrásarhagkerfis á svæðinu og styrkt tengsl milli fiskeldis, landbúnaðar og grænnar iðnþróunar.

Framtíðarsýn

Sjálfbær landnýting og áframhaldandi uppbygging

Áfram verður unnið að uppgræðslu og þróun svæðisins á næstu árum í takt við markmið um sjálfbæra landnýtingu og aukna líffræðilega fjölbreytni.

Hægt er að fylgjast með framvindu verkefnisins Þorláksskóga og kynna sér nánar markmið og aðgerðir á heimasíðu Ölfus Cluster: https://olfuscluster.is/thorlaksskogar/ .

Mynd 4. Gróðursetning í Þorláksskógum, samstarfsverkefni LOG og Sveitarfélagsins Ölfuss.

Heimildagrunnur greinarinnar

Þessi grein byggir á gögnum frá Landgræðslu ríkisins og Lands og skógar, þar á meðal greinargerðum um uppgræðslu í Þorlákshöfn, landgræðsluáætlunum og skýrslum um þróun sands, jarðvegs og gróðurs. Einnig er stuðst við fræðileg minnisblöð um áburðarnotkun og útskolun næringarefna, auk sérfræðigreininga á niturmengun og áhrifum lífræns áburðar.

Upplýsingar um Þorláksskóga og nýjar áherslur verkefnisins koma frá Ölfus Cluster og opinberum samstarfsaðilum. Heimildir endurspegla þannig samspil rannsókna, reynslu og stefnumótandi vinnu sem hefur mótað landgræðslu í Þorlákshöfn í nær heila öld.

Höfundar sitja í verkefnastjórn Þorláksskóga:

Garðar Þorfinnsson: Sérfræðingur, Land og skógur

Hreinn Óskarsson: Sviðsstjóri, Land og skógur

Eva Lind Guðmundsdóttir: Verkefnastjóri, Ölfus Cluster

Páll Marvin Jónsson: Framkvæmdastjóri, Ölfus Cluster

Davíð Halldórsson: Umhverfisstjóri Ölfuss, Þjónustumiðstöð Ölfuss