Vöndum okkur

Ríkisstjórnin hefur lagt til að þjóðin greiði atkvæði í lok ágúst um hvort halda eigi áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Slík ákvörðun snertir grundvallarhagsmuni þjóðarinnar og framtíðarsýn til lengri tíma. Það er því eðlilegt og mikilvægt að gerðar séu ríkar kröfur til slíkrar atkvæðagreiðslu.

Staðreyndin er sú að lýðræði snýst ekki aðeins um réttinn til að kjósa. Það snýst líka um að tryggja að kosið sé við aðstæður þar sem umræðan er upplýst, gagnsæ og byggð á traustum forsendum.

Nýjar ógnir steðja að lýðræðislegri umræðu

Undanfarin ár hafa sýnt að forsendur lýðræðislegrar umræðu hafa breyst hratt. Samfélagsmiðlar og stafrænt umhverfi hafa gjörbreytt því hvernig upplýsingum er dreift, hvernig skoðanir mótast og hversu hratt rangfærslur geta náð fótfestu í almennri umræðu.

Við höfum séð alþjóðleg dæmi um samhæfðar herferðir þar sem falsað efni og markviss dreifing rangra eða villandi skilaboða eru notuð til að hafa áhrif á niðurstöður kosninga. Þetta er því miður orðinn raunverulegur hluti af því umhverfi sem lýðræðisríki þurfa að bregðast við.

Utanríkisráðherra staðfesti þetta í umræðum á Alþingi sl. mánudag. Þar lýsti hún upplýsingaóreiðu og árásum á miðlun upplýsinga sem einni stærstu ógn sem við stöndum frammi fyrir og jafnvel sem nýrri tegund innrásar í lýðræðissamfélög.

Viðurkennd ógn

Það vekur því athygli að þrátt fyrir þessi augljósu hættumerki eru svör ráðherra um undirbúning fyrir komandi þjóðaratkvæðagreiðslu fremur almenn, jafnvel óljós. Vissulega er mikilvægt að styrkja greiningargetu, efla netöryggi og auka alþjóðasamstarf. Slíkar aðgerðir eru nauðsynlegar til lengri tíma.

En þegar ákveðið hefur verið að leggja fyrir þjóðina eitt stærsta stefnumótandi mál síðari tíma vaknar eftirfarandi spurning:

Af hverju liggur ekki nú þegar fyrir fagleg greining á þeim áskorunum sem fylgja breyttu upplýsingaumhverfi í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB?

Regluverkið og nýr veruleiki

Íslensk lög kveða vissulega á um ákveðið gagnsæi í upplýsingamiðlum s.s. varðandi starfsemi stjórnmálasamtaka en í þeim er m.a. mælt fyrir um takmarkanir stjórnmálasamtaka eða frambjóðenda til að birta auglýsingar eða áróður. Lögin takmarka þannig að einhverju leyti getu erlendra aðila til að hafa óeðlileg áhrif á skoðanamyndun almennings.

Núverandi lagaumgjörð var hins vegar mótuð við aðrar aðstæður en nú ríkja og nær ekki að fullu utan um þann veruleika sem við búum við í dag.

Lykilatriðið er að í dag geta áhrif á umræðu orðið án hefðbundinna auglýsinga. Samhæfðar stafrænar herferðir, óbeint kostað efni, gerviaðgangar á samfélagsmiðlum og sjálfvirk dreifing skilaboða og geta haft veruleg áhrif á það sem almenningur sér og heyrir.

Þess vegna erréttmætt að spyrja af hverju við höfum ekki lært af reynslu annarra þjóða. Getur verið að við höfum einfaldlega verið kærulaus?

Ferlið og niðurstaðan

Það er mikilvægt að undirstrika að þessi sjónarmið snúast ekki um hvaða niðurstaða eigi að koma út úr þjóðaratkvæðagreiðslu. Þau snúast um að tryggja að þjóðin fái raunverulegt tækifæri til að mynda sér skoðun á grundvelli staðreynda og málefnalegrar umræðu.

Traust til niðurstöðu ræðst ekki aðeins af fjölda atkvæða, heldur einnig af því hvort almenningur telur að umræðan sem leiddi til hennar hafi verið sanngjörn.

Ábyrgðin

Utanríkisráðherra benti á sl. mánudag að upplýsingaóreiða sé viðvarandi áskorun sem muni fylgja okkur í framtíðinni. En næsta stóra áskorun íslensku þjóðarinnar er farsæl þjóðaratkvæðagreiðsla í ágúst um framtíðarhagsmuni þjóðarinnar. Sú atkvæðagreiðsla verður ekki farsæl nema undirbúningur hennar sé traustur. Það vekur því furðu að ekki hafi verið unnið markvisst að því að tryggja að miðlun upplýsinga taki mið af erlendum viðmiðum og reglum um áróður og óeðlileg áhrif á skoðanamyndun.

Ef gagnsæi og trúverðugleiki þjóðaratkvæðagreiðslu er ekki til staðar, skapast hætta á að traustið sem lýðræðið byggir á veikist, ekki vegna niðurstöðunnar sjálfrar heldur vegna þess hvernig staðið var að undirbúningi hennar.

Höfundur er þingmaður Framsóknarflokksins.