Er búið að lofa áfengisiðnaðinum at­kvæða­greiðslu til að freista þess að stöðva dóms­mál?

Í fjölmiðlum í gær kom fram hjá talsmanni Santé eitthvað á þá leið að þingmannafrumvarp, sem nýlega var lagt fram á Alþingi, muni líklega fara til atkvæðagreiðslu. Yfirlýsing þessi kemur á óvart, því ef svo fer væri verið að reyna að skjóta lögum undir þá netverslun áfengis sem var dæmd ólögleg í gær í héraðsdómi Reykjaness. Þannig væri reynt að stöðva það dómsmál sem áfengisiðnaðurinn tapaði í gær. Þannig ætti að kúvenda gildandi áfengis- og lýðheilsustefnu Íslands. Lögleiðing frumvarpsins myndi fela það í sér að einkasala ríkis á áfengi yrði lögð niður, þótt aðstandendur frumvarpsins haldi öðru fram. Ógrynni tillagna streyma frá þingmönnum ár hvert og fæstar fara til atkvæðagreiðslu. Yfirlýsing talsmannsins er því eftirtektarverð og vekur upp spurningar. Hún er á skjön við þau svör sem tveir leiðandi ráðherrar hafa gefið Alþingi.

Daði Már og Alma hafa verið skýr

Málefni einkasölu ríkisins á áfengi, ÁTVR, falla undir fjármála- og efnahagsráðherra, Daða Má Kristófersson. Hann hefur sagt skýrt, og það skriflega fyrir Alþingi, að ekki standi til að leggja niður ÁTVR. Hann hefur einnig sagt að hann telji að lögin séu skýr sbr. opinbert viðtal við hann 5. janúar sl. „Álit okkar, dómsmálaráðuneytisins og ytri aðila, er svo að það sé í sjálfu sér engin óvissa og þetta snúist bara um að framfylgja lögunum. Menn geta tekist á um það hvort lögin eigi að vera svona eða einhvern veginn öðruvísi en ég tek ekki undir það að það sé óvissa í lögunum“.

Enda þótt núverandi fjármála- og efnahagsráðherra telji lögin afdráttarlaus hefur hann kallað eftir úrskurði dómstóla um lögmæti sölunnar en jafnframt tekið fram að söluaðilar hafi mátt vita að áfengissala þeirra væri ólögleg. Í opinberu viðtali 23. ágúst síðastliðinn er ráðherrann spurður sérstaklega út í þetta. Hann bregst þannig við: „Þetta eru auðvitað ákvarðanir sem þessir aðilar hafa tekið og hljóta að hafa gert sér grein fyrir þeirri áhættu sem þeir hafa verið að taka.“ Forvarnarsamtök hafa einmitt verið sömu skoðunar og ráðherrann hvað þetta varðar.

Lýðheilsa fellur undir heilbrigðisráðherra, Ölmu Möller, sem hefur ávallt staðið þétt með lýðheilsu og að einkasala ríkis á áfengi sé besta fyrirkomulag slíkrar sölu. Hún segir skýrt í svari til Alþingis að það komi ekki til greina að leggja niður ÁTVR án undanfarandi lýðheilsumats. Forvarnarsamtök hafa fagnað því hve skýrir sitjandi ráðherrar hafa verið á þessu.

Hvað nú? Fjárhagslegir hagsmunir í húfi

Fulltrúar áfengisiðnaðarins hafa lýst óánægju með héraðsdóm gærdagsins og segjast munu áfrýja honum. Þeir munu því reyna að selja sem mest þar til endanlegur dómur fellur. Líklega hefur ekki farið fram hjá neinum hve mikið þeir auglýsa áfengi á samfélagsmiðlum og víðar. Þá tilkynna þeir opnun nýrra sölustaða á landsbyggðinni og höfuðborgarsvæðinu. Þeir spila, sókn er besta vörnin. Það eru líka miklir fjárhagslegir hagsmunir í húfi fyrir þá, á sama hátt og það eru miklir fjárhagslegir hagsmunir í húfi fyrir almenning (skattborgara) ef áfengi verður selt í matvöruverslunum með tilheyrandi neysluaukningu. Árið 2024 sagði talsmaður Santé að fyrirtækið velti hátt að tveimur milljörðum króna. Lesendur geta velt fyrir sér hve há hún gæti verið í dag.

Stjórnvöld þurfa að klára lýðheilsumat og setja magntakmarkanir

Þótt héraðsdómur gærdagsins hafi verið lýðheilsu í vil þurfa stjórnvöld að hysja upp um sig buxurnar varðandi áfengisstefnuna. Þau þurfa til dæmis að klára forsendur þess að löggjöfin um sölu áfengis á framleiðslustað var samþykkt á Alþingi. Þær forsendur voru m.a. að gert yrði lýðheilsumat á löggjöfinni og gripið til mótvægisaðgerða ef þurfa þykir. Einnig að setja ákvæði um hve mikið magn hver og einn mætti kaupa á framleiðslustað (magntakmarkanir). Þessi atriði má kynna sér á vef Alþingis eða í skoðanagrein fyrir skömmu. Þrátt fyrir að forvarnarsamtök hafi rukkað ráðuneyti um svör, m.a. frá því síðla síðasta árs, um hvar framangreind vinna sé stödd, hefur í engu verið svarað. Samtökin hafa beðið svara í að verða 4 mánuði. Samtökin hafa því leitað til Úrskurðarnefndar um upplýsingamál til að herja út svör og það ekki í fyrsta sinn. Þannig upplifa forvarnarsamtök að þau mæta þöglum vegg stjórnsýslunnar þegar reynt er að fá svör við sjálfsögðum spurningum í mikilvægu lýðheilsu- og velferðarmáli.

Forvarnarsamtök hafa unnið vel

Forvarnarsamtök hafa lagt mikla vinnu í að upplýsa almenning um stöðu áfengismála í langan tíma og eiga þakkir skildar. Þau hafa verið í góðri samvinnu við heilbrigðisstéttir og SÁÁ í málinu. Í yfirlýsingu sinni í gær þegar héraðsdómur féll segja þau “Samtökin treysta því að stjórnvöld muni standa með gildandi lýðheilsustefnu samþykktri á Alþingi, tilmælum og áfengisforvarnaáætlun Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, gagnreyndum lýðheilsurannsóknum og ályktunum heilbrigðisstétta og forvarnar- og foreldrasamtaka.”

Þótt forvarnarsamtök eigi úr litlu sem engu fjármagni að spila, og eiginlega ekki krónu með gati miðað við peningapokana sem áfengisiðnaðurinn getur kastað í áróður gagnvart almenningi og þingmönnum, er rödd þeirra mikilvæg. Vonandi verður hlustað á þau.

Höfundur er félagi í Fræðslu og forvörnum – félagi áhugafólks um forvarnir og heilsueflingu og fyrrum heilbrigðisráðherra.