Kílómetragjaldið: aukin skatt­heimta á þá sem minna mega sín?

Eitt af helstu kosningaloforðum Kristrúnar Frostadóttur, formanns Samfylkingarinnar fyrir síðustu Alþingiskosningar var að hún ætlaði ekki að standa fyrir frekari skattahækkunum. Það fór fyrir því fagra loforði líkt og öðrum. Hún lagði fram frumvarp til laga á Alþingi í desember 2025 þar sem hún kynnti nýjan skatt, svokallað „kílómetragjald“ sem hún réttlætti m.a. með því að ef ríkið færi ekki þá leið myndi vanta milljarða í ríkissjóð, hallinn yrði meiri og það gæti leitt til minna aðhalds, meiri þenslu og hærra vaxtastigs. Hún setti þetta því fram sem hluta af ábyrgri fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar en ekki einungis mál sem varðaði samgöngur.

Sanngjörn leið til skattahækkunar?

Kílómetragjaldið er kynnt sem „sanngjörn“ leið til að láta notendur greiða fyrir notkun vegakerfisins. Þegar betur er að gáð blasir hins vegar við önnur mynd: nýr skattur sem leggst ofan á eldri skatta, með óskýr markmið og framkvæmd sem bitnar verst á þeim sem síst ráða við hann. Þrátt fyrir fyrirheit um að kílómetragjaldið eigi að leysa eldsneytisgjöld af hólmi hefur það í reynd bæst við núverandi skattkerfi. Niðurstaðan er sú að um er að ræða aukna skattbyrði sem er dulbúin sem „umbót“. Þetta er ekki kerfisbreyting heldur einfaldlega ný tekjulind fyrir ríkissjóð.



Framkvæmdin bitnar helst á þeim sem minna mega sín

Alvarlegasti gallinn liggur hins vegar í framkvæmdinni sjálfri. Eldra fólk og aðrir sem ekki ráða við stafrænar þjónustur standa frammi fyrir kerfi sem er þeim í reynd lokað. Þegar rangar innheimtur eiga sér stað, sem þær gera, er borgurunum vísað á flókin rafræn ferli á island.is sem margir ráða ekki við. Löng bið eftir aðstoð og flókið kerfi leiða til þess að sumir gefast upp og greiða gjaldið möglunarlaust. Þetta telst ekki vera sanngjörn skattheimta. Um er að ræða kerfi sem byggir á því að einstaklingar hafi ekki bolmagn til að verja hagsmuni sína. Þeir sem reyna að leita réttar síns í gegnum síma lenda í langvarandi bið eftir að ná sambandi við þjónustufulltrúa hjá Skattinum. Á meðan stendur rangt innheimt gjald óleiðrétt. Þetta eru ekki bara óþægindi. Þetta er kerfisbundið misrétti.

Í hvað fer kílómetragjaldið?

Fáir treysta því að tekjur af kílómetragjaldi muni í reynd renna til samgönguframkvæmda. Íslendingar hafa áður heyrt loforð um að tekjur af umferðartengdum gjöldum færu til vegamála, en upplifun margra er sú að fjármunirnir renni til almenns ríkisreksturs.

Ökumenn greiða nú þegar verulegar fjárhæðir í gegnum eldsneytisgjöld, bifreiðagjöld og aðrar álögur án þess að sjá skýra tengingu við uppbyggingu og viðhald vegakerfisins. Án gagnsæis í ráðstöfun fjármuna er einfaldlega ekki trúverðugt að bæta við enn einu gjaldi. Þegar tengingin milli innheimtu og þjónustu er óljós, þá verður ný skattheimta ekki „sanngjörn“, heldur tortryggileg.

Landsbyggðin látin borga

Kílómetragjaldið bitnar verst á landsbyggðinni, þar sem akstur er nauðsyn, ekki val. Það hefur jafnvel neikvæð áhrif á notkun sparneytinna bifreiða og snýr þannig öllum hvötum á hvolf. Á meðan stjórnvöld vísa til jafnræðis, blasir við að landsbyggðin ber þyngri byrðar. Þar er bifreið ekki lúxus heldur lífsnauðsyn. Lengri vegalengdir leiða til hærri skattbyrðar. Kílómetragjaldið gerir engan greinarmun á nauðsynjaakstri og öðrum ferðum. Það tekur ekki mið af því hvort einstaklingar hafi raunhæfa valkosti við notkun einkabifreiðar. Þeir sem hafa fæst úrræði bera mestan kostnað.

Refsing fyrir sparneytni

Nýja kerfið snýr jafnvel við þeim hvötum sem áður voru fyrir hendi. Í stað þess að tengja gjöld við eldsneytisnotkun og þar með mengun og eyðslu færir kílómetragjaldið gjaldtökuna yfir í fastara form sem tekur ekki mið af orkunýtni. Afleiðingin getur orðið sú að þeir sem velja minni og hagkvæmari bifreiðar greiði hlutfallslega meira en áður. Þetta telst ekki aðeins ósanngjarnt heldur gengur það þvert gegn þeirri stefnu að hvetja til vistvænni valkosta.

Innheimta á gráu svæði réttlætis

Þegar ríkið innheimtir gjöld sem almennir borgarar eiga erfitt með að skilja, leiðrétta eða mótmæla, þá er spurningin ekki lengur hvort kerfið sé skilvirkt, heldur hvort það teljist vera réttlátt. Það hlýtur að teljast óboðlegt að byggja skattheimtu á því að hluti þjóðarinnar hafi ekki raunhæfa möguleika á að verja sig gegn mistökum kerfisins.

Um er að ræða skattheimtu sem hallar á þá sem minna mega sín, svo sem eldra fólk, tæknilega óvant fólk og þá sem hafa hvorki tíma né bolmagn til að takast á við kerfið.

Umhverfisrökin – þægileg afsökun

Stjórnvöld vísa til loftslagsmarkmiða. Sú röksemdafærsla stenst hins vegar ekki þegar horft er til raunverulegra aðstæðna. Fólk á landsbyggðinni getur ekki hætt að aka bifreiðum sínum. Flutningafyrirtæki geta ekki hætt að flytja vörur. Þetta eru ekki valkostir heldur nauðsyn. Þegar gjaldtaka er upplifuð sem ósanngjörn og óskýr, getur hún grafið undan trausti, ekki aðeins til skattkerfisins, heldur einnig til markmiða orkuskipta sjálfra.

Niðurstaða: Skattheimta sem þjónar ríkinu en ekki borgurunum

Kílómetragjaldið er dæmi um stefnu þar sem hagsmunir ríkisins ganga framar réttindum borgaranna. Kerfið er flókið, stafrænt og þungt í framkvæmd, en hefur það að meginmarkmiði að afla tekna fyrir gjaldþrota ríkissjóð? Spurning hvort tilgangurinn sé m.a. að fjármagna ríkissjóð á kostnað eldri borgara, þeirra grandvaralausu og þeirra sem eiga erfitt með að verja hagsmuni sína?

Spurningin sem eftir stendur er eftirfarandi:

Er þetta skattkerfi byggt á réttlæti, eða á því að einstaklingar gefist einfaldlega upp?

Ef stjórnvöld hyggjast halda áfram á þessari braut verða þau að svara þeirri spurningu. Að öðrum kosti er hætt við að traust, sem þegar er brothætt, glatist að fullu.

Svo er kílómetragjaldið verðbólguhvetjandi.

Höfundur er læknir og fullveldissinni