Kennslu­afsláttur fram­halds­skóla­kennara – Er það eitt­hvað sem má skoða?

Í íslenskum framhaldsskólum gildir kerfi sem sjaldan er rætt opinberlega en hefur engu að síður veruleg áhrif á skipulag skólastarfs. Þetta er svokallaður lífaldurstengdur kennsluafsláttur framhaldsskólakennara. Fyrir kosningar í stjórn og um formann Félags framhaldskólakennara nú í janúar s.l. var orðræðan þannig meðal frambjóðenda að verja ætti núverandi kerfi. Í þessari grein er hugmyndin að varpa ljósi í hverju kennsluafsláttur felst og nokkra þætti sem honum tengjast.

Hvað felst í kennsluafslættinum?

Starf framhaldsskólakennara er skilgreint í heildarvinnutíma á ári þar sem kennsla er stærsti hluti starfsskyldunnar. Samkvæmt vinnumati framhaldsskólakennara er kennsluhlutinn fyrir kennara yngri en 55 ára 24 kennslustundir í staðinni kennslu á viku miðað við 100% starf.

Við ákveðin aldursmörk lækkar þessi kennsluskylda:

• 55–59 ára: er kennsluskyldan 23 kennslustundir (4,83% afsláttur).
• 60 ára og eldri: er kennsluskyldan 19 kennslustundir (20,83% afsláttur).

Mikilvægt er að hafa í huga að þessi réttur tengist lífaldri en ekki starfsaldri. Kennari sem hefur unnið í skemmri tíma við kennslu getur því fengið kennsluafslátt til jafns við þá sem kannski hafa helgað sig starfinu allan sinn starfsferil. Í þessu sambandi má velta fyrir sér hvort að slík aldursmismunun standist lög um jafna meðferð á vinnumarkaði frá árinu 2018.

Afslátturinn felur ekki í sér að kennarar kenni minna og vinni jafn mikið. Heildarstarfsskylda lækkar samhliða kennsluafslættinum og því er um að ræða ákveðna kjarabót.

Tabú í umræðunni

Þrátt fyrir að þetta kerfi sé vel þekkt innan framhaldsskólakerfisins virðist umræðan um það oft fara fram á bak við tjöldin. Spurningar um jafnræði og réttlæti kerfisins eru sjaldan ræddar opinberlega. Við vinnslu þessarar greinar var ég var við þetta. Mín upplifun var sú að ég ætti ekki hafa of hátt um þetta og tala varlega. Einnig tók ég eftir að fólk veigrar sér við að segja sínar skoðanir á þessu kerfi opinberlega. Það hefur að mínu mati myndast óheilbrigð umræðumenning í kringum þetta málefni.

Áhrif aldurstengds kennsluafsláttar á ráðningar og hreyfanleika kennara

Aldurstengdur kennsluafsláttur getur haft veruleg áhrif á hreyfanleika kennara innan skólakerfisins. Fyrirkomulagið getur torveldað ráðningar eftir ákveðinn aldur, þar sem gert er ráð fyrir minna vinnuframlagi án þess að launakostnaður lækki að sama skapi. Þetta skapar áskoranir fyrir skólastjórnendur, sérstaklega þegar rekstur er þröngur og getur dregið úr vilja þeirra til að ráða kennara sem þegar hafa áunnið sér slíkan afslátt.

Auk þess getur þetta fyrirkomulag haft neikvæð áhrif á möguleika til að laða að fólk með víðtæka reynslu úr atvinnulífinu. Slíkir einstaklingar búa oft yfir dýrmætri þekkingu og hæfni sem gæti nýst vel í kennslu, en kostnaðaruppbygging kerfisins getur gert ráðningar þeirra síður fýsilegar. Þannig getur aldurstengdur kennsluafsláttur óbeint takmarkað fjölbreytni og þekkingarflæði inn í skólana.

Sveigjanleg starfslok

Þótt kerfið hafi verið hugsað í byrjun sem viðurkenning á löngu ævistarfi er ekki sjálfgefið að allir kennarar njóti þess. Þar sem rétturinn byggir á lífaldri en ekki starfsaldri getur niðurstaðan orðið sú að sumir kennarar njóti afsláttar í nokkur ár á meðan aðrir ná aldrei að nýta hann. Í dag eru komnir til nýir þættir umfram almenn lífeyrisréttindi eins og t.d. séreignasparnaður og tilgreind séreign sem geta stuðlað að sveigjanlegri starfslokum. En núverandi kerfi gengur út á það að kennarar taki út kennsluafslátt þegar lífeyriskerfið er farið að gefa þeim færi á minnka við sig vinnu eða hætta störfum.

Nýliðun starfsstéttarinnar

Meðalaldur framhaldskólakennara er um 53 ár og því er ljóst að á næstunni eru töluverðar endurnýjunar þörf. Framhaldsskólar eiga víða erfitt með að ráða kennara með sérhæfða menntun s.s. í verk- og starfsgreinum, raungreinum og stærðfræði. Fyrir fólk með slíka fagmenntun standa oft til boða störf utan skólakerfisins með hærri launum. Ef markmiðið er að laða yngra og vel menntað fólk inn í kennslu þarf að skoða hvort launakerfið sjálft sé nægilega samkeppnishæft. Þá má velta fyrir sér hvort kennsluafsláttur við 55 ára og 60 ára aldur sé sá hvati sem þarf til að laða inn slíka einstaklinga.

Dæmi um aðra leið

Reynslan úr skólakerfinu bendir til þess að hægt sé að nálgast þetta fyrirkomulag með öðrum hætti. Kennarar í Verzlunarskóla Íslands ákváðu í kringum aldamótin að afsala sér m.a. aldurstengdum kennsluafslætti í kjarasamningi sínum. Í staðinn var svigrúmið nýtt til að hækka laun kennara. Ég hef heyrt því fleygt fram að laun kennara í Verzlunarskólanum séu ca 10% hærri en hjá framhaldsskólakennurum sem starfa samkvæmt hefðbundnum samningum ríkisins vegna þessa.

Ef að þessi leið yrði valin fyrir aðra framhaldskólakennara í framtíðinni mætti hugsa að sér að kennarar hefðu val um hvort þeir seldu afsláttinn gegn hærri launum eða héldu sér í óbreyttu kerfi fram að starfslokum.

Að lokum

Framundan er aðalfundur Félags framhaldskólakennara þar sem línurnar verða lagðar með framhaldið. Þar má nefna virðismatsvegferð og undirbúning nýrra kjarasamninga. Ég hvet kjörna fulltrúa félagsins og alla félagsmenn til að skoða þetta kerfi heildstætt, taka opna umræðu og jafnframt að velta upp hvort núverandi kerfi standist tímans tönn.

Höfundur hefur starfað í framhaldsskóla frá árinu 2003.