Þegar þol­endur stíga fram reynir á sam­fé­lagið

Landsamráðsfundur ríkislögreglustjóra um aðgerðir gegn ofbeldi var haldinn 4. mars sl. og er enn ein staðfesting þess að óþol gagnvart ofbeldi fer vaxandi í samfélaginu. Vilji til að takast á við ofbeldi, hvar sem það birtist, virðist verða sífellt skýrari. En þegar þolendur stíga fram reynir á samfélagið allt, hvernig við bregðumst við.

Samfélagið hefur þó enn ákveðnar hugmyndir um hverjir verði fyrir ofbeldi og hverjir beiti því. Þegar frásagnir passa ekki við þessar fyrirfram mótuðu hugmyndir getur það haft áhrif á hvort þolendur treysti sér til að stíga fram. Landsamráðsfundur ríkislögreglustjóra er mikilvægt skref í þá átt að leiðrétta slíkar hugmyndir.

Hverjir verða fyrir ofbeldi?

Ofbeldi er að finna í öllum lögum samfélagsins og þar geta bæði gerendur og þolendur verið hver sem er, óháð kyni, stöðu eða bakgrunni. Á fundinum komu einmitt fram fjölbreyttar frásagnir af ofbeldi og afleiðingum þess. Slíkar frásagnir skipta miklu máli, því þær hjálpa okkur að átta okkur á hinum fjölmörgu birtingarmyndum ofbeldis.

Fyrir þolendur er þessi sýnileiki ómetanlegur. Ef frásagnir eru einhæfar og einskorðast við ákveðnar tegundir ofbeldis eða ákveðna hópa þolenda er hætta á að þeir sem ekki passa inn í þær hugmyndir samfélagsins treysti sér ekki til að stíga fram.

Hugrekki þeirra sem stíga fram

Það krefst mikils hugrekkis að segja frá ofbeldi sem stangast á við ríkjandi hugmyndir. Bakkakotsdrengirnir eiga miklar þakkir skildar fyrir að hafa stigið fram og einnig þær fyrirmyndir í samfélaginu sem í kjölfarið sögðu frá eigin reynslu. Frásagnir þeirra minna okkur á að hver sem er getur orðið fyrir ofbeldi. Að verða fyrir ofbeldi segir ekkert um eiginleika viðkomandi eða styrk hans sem manneskju. Ofbeldið segir hins vegar eitthvað um þann sem velur að beita því.

Opinská umræða um ofbeldi er ein af forsendum þess að hægt sé að takast á við vandann og rjúfa þann vítahring sem ofbeldi getur skapað. Þegar ofbeldi er gert sýnilegt verður samfélagið betur í stakk búið til að bregðast við því.

Mikilvægi úrræða fyrir þolendur ofbeldis

Ein af mikilvægustu forsendum þess að hægt sé að uppræta ofbeldi er að skapa aðstæður þar sem fólk getur stigið fram og sagt frá því sem það hefur upplifað. Án slíkra leiða er hætta á að fólk fái ekki þann stuðning sem það þarf. Sú mannlega þjáning sem felst í því að bera slíkan harm í hljóði getur verið djúpstæð og áhrif hennar vara oft ævilangt.

Saga okkar sýnir jafnframt að þegar nýir farvegir opnast fyrir þolendur breytist skilningur samfélagsins. Þegar Kvennaathvarfið opnaði fór heimilisofbeldi í auknum mæli að verða hluti af opinberri umræðu. Með tilkomu Stígamóta opnaðist rými til að ræða kynferðisofbeldi á nýjan hátt. Barnahús markaði síðan tímamót í því hvernig samfélagið bregst við kynferðisofbeldi gegn börnum. Á síðari árum hafa einnig orðið til nýir farvegir innan íþrótta- og æskulýðsstarfs, meðal annars með embætti samskiptaráðgjafa, þar sem iðkendur geta leitað með reynslu af ofbeldi eða óviðeigandi samskiptum.

Þessi dæmi minna okkur á að þegar fólk fær öruggan stað til að leita til og segja frá verður ofbeldið sýnilegra og samfélagið betur í stakk búið til að bregðast við. Ef við viljum raunverulega uppræta ofbeldi verðum við að byggja upp samfélag þar sem fólk þorir að segja frá. Samfélag þar sem frásagnir eru teknar alvarlega og þar sem þolendur vita að þeir standa ekki einir. Að skapa slíkt samfélag er ekki aðeins verkefni stjórnvalda eða stofnana, það er sameiginleg ábyrgð okkar allra.

Höfundar starfa báðar hjá Samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs. Þóra er sérfærðingur í klínískri barnasálfræði með áfallasálfræði sem undirgrein og Kristín er félagsráðgjafi.