Byrjum á rótinni – ekki verðmiðanum

Svargrein við ummælum heilbrigðisráðherra

Í kjölfar ummæla heilbrigðisráðherra, Ölmu Möller, um mögulega skattlagningu óhollra matvæla er mikilvægt að staldra við og spyrja: Erum við að horfa á orsökina – eða aðeins afleiðingarnar?

Skattlagning getur haft áhrif á neyslu. En hún breytir ekki þeim innviðum sem móta daglegt líf barna og fullorðinna. Hún snertir yfirborðið. Rót vandans liggur dýpra.

Ef stjórnvöld vilja raunverulega bæta lýðheilsu þarf að byrja á því sem þau sjálf hafa beina stjórn á.

Opinbert kerfi styðst við opinberar stefnur!

Skólamatur er ekki einkamál. Hann er opinber stefnumótun.

Þúsundir barna borða daglega máltíð í skólum landsins. Sú máltíð er mótuð af opinberri innkaupastefnu, ráðleggingum og regluverki. Þegar mötuneyti eru spurð út í val á hráefnum vísa þau oft til þess að þau fylgi leiðbeiningum Embættis landlæknis. Það er eðlilegt – opinber kerfi eiga að styðjast við opinbera stefnu.

En þá vaknar spurningin: Ef niðurstaðan í framkvæmd er sú að áhersla liggi fyrst og fremst á hitaeiningar, fituprósentur og kostnað, fremur en gæði og uppruna hráefna, er þá stefnan nægilega skýr? Eða nægilega uppfærð?

Í mínu starfi hef ég séð hvernig unnar jurtaolíur og iðnaðarframleidd hráefni verða sjálfgefin lausn í mötuneytum – ekki vegna illvilja, heldur vegna kerfislegra viðmiða. Repjuolía er í dag ein mest notaða olía í matvælaiðnaði. Hún er hagkvæm og aðgengileg en fyrst og fremst eru hún gjörunninn. En spurningin sem við þurfum að spyrja er ekki aðeins hvort hún uppfylli lágmarksviðmið – heldur hvort opinbert kerfi eigi að byggja daglega næringu barna fyrst og fremst á unnum og iðnvæddum hráefnum.

Foreldrar barna sem sitja í skólamötuneytum landsins treysta því að það sem er sett á diskinn sé valið með heilsu barnanna að leiðarljósi. Ekki eingöngu út frá töflum eða kostnaðarlíkönum.

Vilji stjórnvöld raunverulega snúa þróuninni við þarf að:

• Endurskoða og samræma matseðla allra skóla landsins út frá skýrum kröfum um gæði hráefna.
• Gera ferskt og sem minnst unnið hráefni að meginreglu í opinberum mötuneytum.
• Setja skýrar kröfur um samsetningu sterkju, notkun olía og takmörkun aukaefna.
• Stýra innkaupastefnu skólamötuneyta miðlægt með lýðheilsu – ekki eingöngu kostnað – að leiðarljósi.
• Tryggja forgang íslenskri framleiðslu þar sem það er raunhæft, sem fjárfestingu í bæði heilsu og hagkerfi.

Skólamatur og matur á opinberum stofnunum á ekki að vera hagsmunadrifið útboð þar sem lægsta verð ræður ferðinni. Þegar heilsu barna er annars vegar eiga næringargæði að vera ófrávíkjanleg krafa.

Heiðarleg endurskoðun!

Það er einnig óhjákvæmilegt að nefna að heilbrigðisráðherra gegndi áður Embætti landlæknis. Embætti landlæknis hefur haft lykilhlutverk í mótun opinberrar næringarstefnu um árabil. Ef sú stefna hefur ekki skilað sér í sýnilegum árangri fyrir heilsu þjóðarinnar – og sérstaklega barna – er eðlilegt að kalla eftir heiðarlegri endurskoðun.

Hafa ráðleggingarnar verið nægilega skýrar?

Hafa þær verið uppfærðar í takt við nýjustu þekkingu á efnaskiptaheilsu?

Eða hefur áherslan í framkvæmd orðið of tæknileg og fjarlæg raunverulegum mat?

Ef kerfið framleiðir óheilsu þarf að laga kerfi!

Í alþjóðlegri umræðu hefur Robert F. Kennedy Jr. Heilbrigðisráðherra Bandaríkjanna bent á að langvinnir sjúkdómar tengist kerfislegum ákvörðunum – í matvælaframleiðslu, regluverki og opinberum leiðbeiningum – ekki eingöngu vali einstaklinga. Hvort sem menn eru sammála öllum hans áherslum eða ekki er kjarni málsins skýr: ef kerfið framleiðir óheilsu þarf að laga kerfið.

Þurfum að byrja að laga kerfið á réttum enda!

Það er orðið tímabært að stjórnvöld stundi heiðarlega naflaskoðun. Þegar vandinn er orðinn samfélagslegur dugar ekki að beina sjónum að neysluhegðun almennings eða verðmiðum í verslunum. Þá þarf að skoða hvaða ábyrgð liggur hjá þeim sem móta umhverfið.

Ef grunnurinn er skakkur dugar ekki að hækka verð. Þá þarf að rétta grunninn.

Það skiptir máli að byrja á réttum enda. Stjórnvöld geta ekki krafist ábyrgðar af almenningi án þess að horfa fyrst á eigin ákvarðanir. Að gera annað er að kasta steini úr glerhúsi.

Raunveruleg lýðheilsa byrjar á ábyrgð þeirra sem stýra kerfinu — og hugrekkinu til að endurmeta eigin stefnu þegar árangurinn lætur á sér standa.

Höfundur er næringarfræðingur.